डा. विधुप्रकाश कायस्थ
नेपालको शिक्षा क्षेत्रले अभूतपूर्व अवरोधको सामना गरिरहेको छ किनकि नेपाल शिक्षक महासंघ अन्तर्गत एकजुट भएका हजारौं सामुदायिक विद्यालयका शिक्षकहरूले बैशाख १, २०८२ बाट शुरू भएको राष्ट्रव्यापी हड्ताललाई निरन्तरता दिइरहेका छन् । काठमाडौंमा केन्द्रित यो विरोधले लामो समयदेखि अड्किएको स्कूल शिक्षा विधेयकको तत्काल पारित गर्न माग गरेको छ, जुन नेपालको शिक्षा प्रणाली सुधारका लागि महत्वपूर्ण विधेयक हो । विद्यालय बन्द, जुलुस, र धर्नाहरू मार्फत यो आन्दोलनले शैक्षिक गतिविधिहरूलाई ठप्प पारेको छ, जसले २९,००० सामुदायिक विद्यालयहरूमा अध्ययनरत ५० लाखभन्दा बढी विद्यार्थीहरूलाई प्रभावित गरेको छ ।
आन्दोलनको जरा
महासंघले भदौ २०७९ मा संसदमा स्कूल शिक्षा विधेयक प्रस्तुत भएपछि काठमाडौंमा केन्द्रित आन्दोलन गरेको थियो । यो विधेयक नेपालको २०७२ को संघीय संविधानसँग शिक्षा प्रणालीलाई संरेखित गर्न उद्देश्य राखिएको थियो । तर शिक्षकहरूको स्थानीय सरकारको निरीक्षण जस्ता प्रावधानहरूमा आपत्ति उठ्यो । सरकारसँग छ बुँदे सम्झौता भएपछि, शिक्षकहरूको चासोलाई सम्बोधन गर्न संशोधन गर्ने वाचा गर्दै, महासंघले विरोधहरू फिर्ता लियो । तर शिक्षा, स्वास्थ्य, र सूचना प्रविधि समितिमा १८ महिनाभन्दा बढी समयदेखि विधेयकको प्रगति नहुँदा तनाव पुनर्जनन भयो ।
चैत ३०, २०८१ मा राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले विधेयकलाई अनुमोदन नगरी संसदीय सत्र स्थगित गरेपछि महासंघले बैशाख ६, २०८२ बाट आम हड्ताल घोषणा ग¥यो । शिक्षकहरू “शिक्षण पेशाको सम्मान गर” र “शिक्षा ऐन तुरुन्त लागू गर” जस्ता नाराहरू लिएर, विद्यालयहरू बन्द गरे । परीक्षा नतिजा तयारी जस्ता कर्तव्यहरू निलम्बन गरे । काठमाडौंको मैतीघर–नयाँ बानेश्वर क्षेत्रमा भेला भए, जसले ट्राफिक र सार्वजनिक जीवनमा अवरोध पु¥यायो ।
शिक्षकहरूको माग
महासंघ को १४ बुँदे माग सूचीले पेशागत अधिकार र शैक्षिक गुणस्तरमा केन्द्रित प्रणालीगत सुधारको लागि व्यापक धक्का झल्काउँछ । मुख्य मागहरूमा निम्न समावेश छन्ः
ड्ड स्कूल शिक्षा ऐनको लागूः शिक्षकहरूले २०७९ को छ बुँदे सम्झौता समेटिएको नयाँ कानूनको माग गरेका छन्, जसले नीतिहरूलाई मानकीकरण गर्छ र उनीहरूको अधिकार संरक्षण गर्छ ।
ड्ड संघीय निरीक्षणः संविधानले स्कूल शिक्षालाई स्थानीय सरकारलाई सुम्पे पनि, शिक्षकहरूले राजनीतिकरणबाट जोगिन र स्रोत र नीतिहरूमा एकरूपता सुनिश्चित गर्न संघीय व्यवस्थापनको माग गरेका छन् ।
ड्ड रोजगारी सुरक्षा र स्थायी स्थितिः करिब ४०,००० राहत कोटा शिक्षकहरू, जो अस्थायी करारमा भर्ना गरिएका छन्, स्थायी पद वा आन्तरिक प्रतिस्पर्धाको योग्यताको माग गर्छन् । गैर–स्थायी कर्मचारीहरू, जो संघीय सरकारबाट न्यूनतम नेरू १३,५०० र स्थानीय प्राधिकरणबाट नेरू ६,५०० कमाउँछन्, उचित ज्याला र रोजगारी स्थिरताको माग गर्छन् ।
ड्ड वेतन र लाभहरूः शिक्षकहरूले सिविल सेवकहरूसँग बराबरको मानकीकृत वेतन, मासिक भुक्तानी, सामाजिक सुरक्षा, सेवानिवृत्ति योजनाहरू, र महँगी भत्ता जस्ता सुविधाहरू माग गरेका छन् । उनीहरूले सेना र प्रहरीका लागि जस्तै शिक्षकहरूको लागि समर्पित अस्पतालको पनि माग गरेका छन् ।
ड्ड पेशागत मान्यताः प्राथमिकताको क्रममा समावेश, शिक्षकहरूको प्रवेश उमेर ४० वर्षसम्म बढाउने र मनमानी बर्खास्तीविरुद्ध कानूनी संरक्षण पनि प्राथमिकताहरू
हुन् ।
महासंघका अनुसार यी सुधारहरू शिक्षक व्यवस्थापनमा असमानताहरू सम्बोधन गर्न, काम गर्ने अवस्थाहरू सुधार गर्न र शैक्षिक परिणामहरू वृद्धि गर्न आवश्यक छन्, जुन हालैको एसइइ र कक्षा १२ को नतिजाहरूले कमजोर देखाएको छ ।
नेपालको शिक्षा प्रणालीमा प्रभाव
बैशाख २०८२ को मध्यतिर नेपालको शिक्षा क्षेत्र अचानक ठप्प भयो । नयाँ शैक्षिक सत्र बैशाख १४, २०८२ बाट शुरू हुने दिन, उत्साह र नयाँ शुरुआतको समय हुनुपर्ने थियो । तर सडकहरूमा शिक्षकहरूको नारा र विरोधको गूंजले यो मौसमलाई फरक रंग दियो । नेपाल शिक्षक महासंघको नेतृत्वमा हजारौं शिक्षकहरूले हड्ताल शुरू गरे, जसले सामुदायिक विद्यालयहरूको ढोका बन्द गरायो । यो हड्ताल, माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसइइ) को उत्तरपुस्तिका मूल्यांकन र कक्षा १२ को परीक्षाको तयारीको समयमा आएर देशको शैक्षिक प्रणालीलाई गहिरो संकटमा पारिदियो ।
गाउँदेखि सहरसम्म, २९,००० सामुदायिक विद्यालयहरू सुनसान
भए । कक्षाकोठाहरू, जहाँ विद्यार्थीहरूको हाँसो र शिक्षकहरूको पाठ गूंजिन्थ्यो, अब ताल्चा लागेका थिए । शिक्षकहरूले शिक्षण र प्रशासनिक कामहरू पूर्ण रूपमा बन्द गरे । एसइइ को नतिजा, जुन असार ६, २०८२ मा प्रकाशित हुनुपर्ने थियो, अनिश्चितताको गहिराइमा धकेलियो किनकि शिक्षकहरूले उत्तरपुस्तिका मूल्यांकन बहिष्कार गरे । कक्षा १२ को परीक्षा पनि जोखिममा प¥यो, शिक्षकहरूले यी गतिविधिहरूलाई अवरोध गर्ने चेतावनी दिए ।
लाखौं विद्यार्थीहरूलाई नयाँ शैक्षिक वर्षमा स्वागत गर्ने महत्वपूर्ण पहल अनुसारको राष्ट्रिय भर्ना अभियान ठप्प भयो । यो अवरोधले ५० लाखभन्दा बढी विद्यार्थीहरूको भविष्यलाई असर ग¥यो । काठमाडौंको मैतीघरदेखि नयाँ बानेश्वरसम्म सडकहरूमा शिक्षकहरूको भीडले विरोध प्रदर्शन ग¥यो । तिनीहरूका नाराहरूले हावालाई गुञ्जायमान बनायो, तर यी प्रदर्शनहरूले शहरको ट्राफिकलाई अव्यवस्थित बनायो । यात्रुहरूले गुनासो गरे, सडक जामले उनीहरूको दैनिक जीवनमा अवरोध पु¥यायो । काठमाडौंको यो अशान्त दृश्यले एउटा गहिरो प्रश्न उठायोः शिक्षकहरूको अधिकारको लडाइ र विद्यार्थीहरूको शिक्षाको अधिकार बीच कसरी सन्तुलन कायम गर्ने?
यो आन्दोलन केवल हड्ताल नभएर शिक्षकहरूको वर्षौंदेखिको निराशा र उनीहरूको पेशागत सम्मानको लागि लडाइको प्रतीकको रूप लियो । तर यसले विद्यार्थी र अभिभावकहरूलाई अनिश्चितताको बीचमा छोडिदियो । कक्षाकोठा खाली भए, परीक्षा स्थगित भए, र नयाँ शैक्षिक सत्रको सपना धमिलो बन्यो । यो समस्या केवल शिक्षकहरूको मागको बारेमा मात्र नभएर यो ती लाखौं विद्यार्थीहरूको भविष्यको बारेमा पनि हो, जो यो संकटको बीचमा आफ्नो शिक्षाको प्रतीक्षामा छन् ।
सरकार र राजनीतिक प्रतिक्रिया
सरकारको प्रतिक्रिया मिश्रित छ, बारम्बार संवादको आह्वान, संसदीय ढिलाइ, र आन्तरिक राजनीतिक घर्षणले चिह्नित । मुख्य विकासहरूमा निम्न समावेश छन्ः
ड्ड संवाद प्रयासहरूः शिक्षा मन्त्री विद्या भट्टराई (जसले बैशाख २१, २०८२ मा विरोधका बीच राजीनामा दिए) र उनको उत्तराधिकारी रघुजी पन्तले महासंघलाई वार्ताका लागि आमन्त्रण गरे । तर शिक्षकहरूले शुरूमा विधेयकको लागू नभएसम्म इन्कार
गरे । बैशाख २५, २०८२ मा, मन्त्री पन्त महासंघ अध्यक्ष लक्ष्मी किशोर सुवेदी र अन्यसँगको बैठकले वार्ता मार्फत मुद्दाहरू समाधान गर्ने प्रतिबद्धता संकेत ग¥यो । यद्यपि विरोधहरू जारी रहे ।
ड्ड संसदीय सत्रः संसद स्थगित गरेपछि, महासंघ र सत्तारूढ गठबन्धनका नेताहरू जस्तै प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली र नेपाली कांग्रेस अध्यक्ष शेर बहादुर देउबाको दबाबपछि सरकारले बैशाख २४, २०८२ मा नयाँ सत्र आह्वान ग¥यो । सभामुख देवराज घिमिरेले छिटो मतदानको वाचा गरे, तर विधेयकको १,१५४ संशोधनहरू (१,७५८ बाट घटेका) र परस्पर विरोधी प्रस्तावहरू (जस्तै, संघीय बनाम स्थानीय शिक्षक व्यवस्थापन) ले पारित गर्न जटिल बनाएको छ ।
ड्ड राजनीतिक गतिशीलताः ओलीले ग्रेड समायोजन र प्रारम्भिक बाल विकास सहजकर्ताहरूको लागि उच्च वेतन जस्ता मागहरूमा समर्थन व्यक्त गरे तर संसदीय प्रक्रियाहरूलाई जोड दिए । सर्वोच्च अदालतले, बैशाख २३, २०८२ मा, शिक्षकहरूलाई तीन दिनभित्र विद्यालय फर्कन आदेश दियो र सरकारलाई “वैधानिक मागहरू” सम्बोधन गर्न आग्रह ग¥यो, कानूनी दबाब थप्दै ।
ड्ड आलोचना र चुनौतीहरूः २०७९ को सम्झौता लागू गर्न सरकारको असफलता र भट्टराईको कथित निष्क्रियताले अविश्वास बढायो । स्थानीय सरकारहरू मार्फत विद्यालयहरू पुनः खोल्ने प्रयासहरू युनियनको प्रतिरोधका कारण असफल भए । उपप्रधानमन्त्री विष्णु पौडेलले उल्लेख गरेको स्रोत सीमितताले सरकारको सबै मागहरू पूरा गर्ने क्षमतालाई सीमित गरेको छ ।
व्यापक प्रभावहरू
शिक्षक आन्दोलन एक श्रम विवादभन्दा बाहिर छ, जसले नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा गहिरा प्रणालीगत समस्याहरूलाई झल्काउँछ । २०७२ को संविधानपछि लगभग एक दशकसम्म स्कूल शिक्षा ऐनको अभावले विधायी जडता र शिक्षा संघीयकरणको चुनौतीहरूलाई रेखांकित गर्छ । शिक्षक व्यवस्थापनमा—संघीय बनाम स्थानीय—को बहसले नेपालको संघीय संरचनामा तनावहरूलाई हाइलाइट गर्छ, स्थानीय सरकारहरूको क्षमता र स्रोतहरूमा भिन्नता छ ।
प्रदर्शनहरूले शिक्षाको राजनीतिकरणलाई पनि उजागर गर्छ, शिक्षकहरू ऐतिहासिक रूपमा नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले र माओवादी केन्द्र जस्ता पार्टीहरूसँग जोडिएका छन् । महासंघले गैर–पक्षपातपूर्ण अडान दाबी गरे पनि आलोचकहरूले राजनीतिक सम्बद्धताले शैक्षिक गुणस्तरलाई कमजोर बनाउँछ भनी तर्क गर्छन्, जसले विधेयकमा शिक्षकहरूको पार्टी संलग्नता निषेध गर्ने प्रावधानको मागलाई प्रेरित गरेको छ ।
