इरानले स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै ‘गैर–शत्रुतापूर्ण’ तेल ट्याङ्करहरूलाई आवतजावत गर्न दिने घोषणा गरेसँगै मध्यपूर्वमा कूटनीतिक पहलहरू अघि बढेको सङ्केत देखिएको छ । तर करिब एक महिनादेखि जारी द्वन्द्व पूर्ण रूपमा रोकिएको भने छैन, जसले क्षेत्रीय अवस्था अझै जटिल नै रहेको देखाउँछ । अमेरिकी सञ्चारमाध्यमहरूले वासिङ्टनले तेहरानलाई शान्ति योजना पठाएको जनाएका छन् भने अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पनि युद्ध अन्त्यतर्फ उन्मुख रहेको भन्दै आशावाद व्यक्त गर्नुभएको छ ।
ट्रम्पले मङ्गलबार ओभल अफिसमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै इरानसँग अहिले पनि संवाद भइरहेको बताउनुभयो । यद्यपि तेहरानले औपचारिक रूपमा कुनै वार्ताको पुष्टि गरेको छैन । उहाँले इरानले हालै गरेको कदमलाई ‘ठूलो सङ्केत’ का रूपमा उल्लेख गर्दै यसले सकारात्मक दिशा दिएको धारणा राख्नुभयो । उहाँले उक्त कदमलाई ‘ठूलो उपहार’ का रूपमा व्याख्या गर्नुभएको भए पनि त्यसबारे विस्तृत खुलाउनुभएको छैन, तर यसलाई स्ट्रेट अफ होर्मुज खुला गर्ने निर्णयसँग जोडेर हेरिएको छ ।
स्ट्रेट अफ होर्मुज विश्व ऊर्जा आपूर्तिको महत्त्वपूर्ण मार्ग हो, जहाँबाट विश्वको करिब पाँचौँ भाग तेल ओसारपसार हुने गर्दछ । अमेरिका र इजरायलसँगको तनावपछि इरानले उक्त मार्ग अवरुद्ध गरेको थियो, जसका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य बढेको थियो । तर अहिले इरानले अन्तर्राष्ट्रिय सामुद्रिक सङ्गठनमार्फत सन्देश जारी गर्दै ‘गैर–शत्रुतापूर्ण’ जहाजहरूलाई सुरक्षित मार्ग दिने जनाएको छ । यस कदमपछि कच्चा तेलको मूल्य करिब छ प्रतिशतले घटेको बताइएको छ र यसले विश्व बजारमा केही राहत ल्याएको छ ।
यसअघि इरानले आफ्ना मित्र राष्ट्रहरूलाई लक्षित नगर्ने बताएको भए पनि बीमा कम्पनीहरूले जोखिम उच्च भएको भन्दै जहाज सञ्चालनमा हिचकिचाहट देखाएका कारण धेरै जहाजहरू मार्गबाट टाढा बसेका थिए । पछिल्लो निर्णयले भने आपूर्ति शृङ्खला केही सहज हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
कूटनीतिक पहलहरू अघि बढिरहेका बेला जमिनमा भने द्वन्द्व जारी नै छ । मङ्गलबार इरानबाट प्रहार गरिएको मिसाइलले इजरायलमा एक शिशुसहित एक दर्जनभन्दा बढी मानिसहरू घाइते भएका छन् । त्यसको जवाफमा इजरायलले इरानका विभिन्न क्षेत्रहरूमा ‘ठूलो लहर’ का रूपमा हवाई आक्रमण गरेको जनाएको छ । इजरायली सैन्य प्रवक्ता एफी डेफ्रिनले आफ्नो देशको युद्ध योजना अपरिवर्तित रहेको र खतरा हटाउन कारबाही जारी रहने बताउनुभयो ।
द्वन्द्वको प्रभाव लेबनानमा पनि गहिरिँदै गएको छ । इजरायलले इरान समर्थित हिजबुल्लाहविरुद्ध कारबाही विस्तार गर्दै दक्षिणी लेबनानको लिटानी नदीसम्मको क्षेत्र नियन्त्रणमा लिने बताएको छ । हालसम्मका आक्रमणहरूमा लेबनानमा कम्तिमा एक हजार ७२ जनाको ज्यान गएको र १० लाखभन्दा बढी मानिस विस्थापित भएको अधिकारीहरूले बताएका छन् । बेरुतका दक्षिणी उपनगरहरूमा बसोबास गर्नेहरूलाई सम्भावित आक्रमणको चेतावनी दिइएको छ ।
इरानले भने खाडी क्षेत्र नजिकको बुसेहरमा इजरायलले पुनः आक्रमण गरेको आरोप लगाएको छ । उक्त क्षेत्र ऊर्जा संरचनाका दृष्टिले अत्यन्त संवेदनशील मानिन्छ । तेहरानकी एक स्थानीय महिलाले टेलिफोनमार्फत दैनिक रूपमा विस्फोट र मिसाइलको आवाज सुनिनु सामान्य जस्तै भएको बताउँदै ऊर्जा पूर्वाधारमाथि आक्रमण हुने चिन्ता बढेको उल्लेख गर्नुभयो ।
यसैबीच, नयाँ आणविक सम्झौताबारे कूटनीतिक पहलहरू पनि अघि बढिरहेका छन् । अमेरिकी सञ्चारमाध्यम न्युयोर्क टाइम्सले अज्ञात अधिकारीहरूलाई उद्धृत गर्दै वासिङ्टनले पाकिस्तानमार्फत इरानलाई १५ बुँदे प्रस्ताव पठाएको जनाएको छ । उक्त प्रस्तावमा युद्धविराम, संवर्धित युरेनियमको व्यवस्थापन, थप संवर्धनमा रोक तथा प्रतिबन्ध हटाउने विषय समेटिएको बताइएको छ ।
इजरायलको च्यानल१२ ले एक महिनाको युद्धविराम प्रस्तावसमेत अघि सारिएको उल्लेख गरेको छ, जसअनुसार इरानले आफ्नो संवर्धित युरेनियम हस्तान्तरण गर्ने र बदलामा दीर्घकालदेखि लागू रहेका आर्थिक प्रतिबन्धहरू हटाइने सम्भावना रहेको छ । साथै, नागरिक प्रयोजनका लागि आणविक ऊर्जा विकासमा सहयोग गर्ने विषय पनि छलफलमा रहेको जनाइएको छ ।
ट्रम्पले भने सम्भावित सहमतिको मूल आधार इरानलाई आणविक हतियार विकास गर्न नदिने रहेको दोहो¥याउनुभयो । सन् २०१५ मा भएको आणविक सम्झौताबाट अमेरिका पछि हटेपछि उत्पन्न अविश्वासबीच नयाँ समझदारी खोज्ने प्रयास भइरहेको देखिन्छ ।
यद्यपि कूटनीतिक गतिविधि बढ्दै गए पनि सैन्य तयारी भने यथावत् छ । द वाल स्ट्रिट जर्नलका अनुसार संयुक्त राज्य अमेरिकाले मध्यपूर्वमा थप तीन हजार सैनिक पठाउने योजना बनाएको छ, जसले सम्भावित तनाव पुनः चर्किन सक्ने सङ्केत दिएको छ ।
क्षेत्रीय रूपमा पनि अस्थिरता फैलिएको छ । बहराइन, कुवेत, संयुक्त अरब इमिरेट्स र साउदी अरेबियाले इरानतर्फबाट सम्भावित ड्रोन तथा मिसाइल आक्रमणहरू विफल बनाएको दाबी गरेका छन् । कुवेतको मुख्य विमानस्थलमा ड्रोन प्रहारपछि आगलागी भएको खबर आएको छ, जसले सुरक्षा चिन्ता थप बढाएको छ ।
यसरी, एकातर्फ इरानद्वारा जलमार्ग खुला गर्ने निर्णय र अमेरिकी शान्ति प्रस्तावले कूटनीतिक सम्भावनालाई अघि बढाएको देखिन्छ भने अर्कोतर्फ निरन्तर सैन्य गतिविधि, आक्रमण र अविश्वासका कारण मध्यपूर्वको अवस्था अझै संवेदनशील र अनिश्चित नै रहेको छ ।