सुरेन्द्र मधेसिया
नेपालसँग जोडिएको भारतीय सीमा क्षेत्रमा मुख्य नाकाबाट आवतजावत गर्ने सर्वसाधारणमाथि कडा सुरक्षा जाँच भइरहे पनि जनहीन तथा वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गरेर प्रतिबन्धित वस्तुको तस्करी भने निरन्तर भइरहेको आरोप सीमावर्ती क्षेत्रमा उठ्न थालेको छ । स्थानीय बासिन्दाका अनुसार मुख्य नाकामा परिचयपत्रदेखि सामानसम्म सूक्ष्म रूपमा जाँच हुने गरेको छ । तर, रातको समयमा सुनसान बाटो प्रयोग गरेर तस्करहरूले दुवै देशतर्फ सामान ओसारपसार गरिरहेका छन् ।
सीमावर्ती बासिन्दाले मुख्य नाकाबाट यात्रा गर्ने यात्रुले लामो समय लाइनमा बसेर सुरक्षा प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने अवस्था रहेको बताउँछन् । उनीहरूका अनुसार त्यसको विपरीत जनहीन मार्गबाट हुने अवैध गतिविधि नियन्त्रणमा प्रभावकारी सफलता देखिएको छैन । त्यसैले मुख्य नाकामात्र होइन, वैकल्पिक मार्गमा पनि समान रूपमा निगरानी बढाउनुपर्ने उनीहरूको माग छ ।
रुपैडिहास्थित ४२ औं वाहिनी सशस्त्र सीमा बल (एसएसबी) को सीमा चौकी तथा नेपालतर्फ जमुनहामा रहेको सशस्त्र प्रहरी बल (एपीएफ) र नेपाल प्रहरीको जाँच चौकीमा प्रत्येक यात्रुको परिचयपत्र, साथमा रहेको सामान र अन्य सुरक्षा मापदण्डअनुसार नियमित जाँच हुँदै आएको छ । यद्यपि स्थानीयका भनाइमा हरेक दिन राति करिब ११ बजेदेखि बिहान ३ बजेसम्म सीमा आसपासका जनहीन मार्ग प्रयोग गरी प्रतिबन्धित सामानको ठूलो परिमाणमा ओसारपसार भइरहेको चर्चा कायमै छ ।
प्रत्यक्षदर्शीका अनुसार, भारततर्फका पचपकरी, रञ्जितबोझा, शिवपुर मोहरनिया, निबिया, मनवरिया, सीतापुरवा, नरैनापुर र मुन्सीपुरवा गाउँसँग जोडिएका नेपालतर्फका बढैया, साईंगाउँ, बेलभार, कालाबञ्जर, पिपरहवा, सुइया, हिरमिनिया, टंकपसरी र बालेगाउँबीच रहेका सम्पर्क मार्ग तस्करहरूको रोजाइमा परेका छन् । उनीहरूका अनुसार जमुनहा क्षेत्रका भित्री गल्लीमार्गबाट समेत अवैध कारोबार रोकिएको छैन ।
स्थानीय स्रोतका अनुसार, नेपालबाट भारततर्फ चिनियाँ कस्मेटिक्स, विदेशी अखरोट, किसमिस, नेपाली घिउ, मेघाश्री गुट्खा तथा नेपाली खुकुरी चुरोटलगायतका सामग्री लैजाने गरिएको छ । त्यसैगरी भारतबाट नेपालतर्फ कपडा, भाँडाकुँडा, कस्मेटिक्स, चिनी, हार्डवेयर सामग्री, सुर्तीजन्य पदार्थ, पेय पदार्थ, मोबाइल डिस्प्ले, विद्युतीय उपकरण र मोटर पाट्र्स चोरीछिपी भित्र्याइने गरेको बताइन्छ ।
नेपालको साईंगाउँ जाँच चौकीका इञ्चार्ज वरिष्ठ प्रहरी नायब निरीक्षक मोहन बमले सीमा क्षेत्रमा निगरानी थप कडा बनाइएको बताए । उनका अनुसार, खुला सीमा र त्यहाँको भौगोलिक अवस्थाको फाइदा उठाउँदै तस्करहरूले सुरक्षा निकायको नजर छल्न जनहीन मार्ग प्रयोग गर्ने गरेका छन् । उनले दैनिक नेपालगन्जसँगको कुराकानीमा भने, ‘सीमामा निगरानी बढाइएको छ। खुला सीमा भएकाले तस्करहरूले सुरक्षा बलको नजर छलेर जनहीन बाटो प्रयोग गर्छन् ।’ उनले थपे, ‘प्रहरीले साँझ ६ बजेदेखि राति १२ बजेसम्म निरन्तर गस्ती र निगरानी गर्छ । तर सीमाको भौगोलिक अवस्थाका कारण पूर्ण रूपमा रोक लगाउनु चुनौतीपूर्ण बनेको छ ।’
भारत र नेपालका सीमावर्ती क्षेत्रका धेरै जागरूक नागरिकले दुवै देशका सुरक्षा निकायबीच थप प्रभावकारी समन्वय आवश्यक रहेको बताएका छन् । उनीहरूका अनुसार मुख्य नाकामा मात्र होइन, संवेदनशील तथा वैकल्पिक मार्गमा पनि संयुक्त गस्ती, प्रविधिमैत्री निगरानी र लक्षित कारबाही बढाउन सके तस्करीमा उल्लेखनीय नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।
स्थानीय बासिन्दाले दुवै देशका सुरक्षा निकाय र प्रशासनसँग मुख्य मार्गसँगै अफ–रुट तथा संवेदनशील क्षेत्रलाई पनि उच्च प्राथमिकतामा राखेर निगरानी विस्तार गर्न माग गरेका छन् । उनीहरूका अनुसार, त्यसो गर्न सकिए तस्करी नियन्त्रणमा प्रभावकारी उपलब्धि हासिल हुनुका साथै वैध रूपमा आवतजावत गर्ने सर्वसाधारणले अनावश्यक सास्ती पनि कम भोग्नुपर्नेछ ।