परम्परागत बाल खेलकुद : हाम्रो संस्कृति, मनोरञ्जन र जीवन शिक्षाको आधारभूमिकाबालबालिकाको जीवनमा खेलकुदको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण स्थान हुन्छ । खेलकुदले शरीरलाई स्वस्थ, मनलाई प्रसन्न र व्यक्तित्वलाई सन्तुलित बनाउँछ । बाल्यकालमा सिकेका खेलहरूले जीवनभर प्रभाव पार्छन् । आज विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै बालबालिकाको खेल्ने शैली पनि परिवर्तन भएको छ । मोबाइल, कम्प्युटर र भिडियो गेमले परम्परागत खेलहरूको स्थान लिन थालेका छन् । तर हाम्रा पुर्खाले पुस्तौँदेखि खेल्दै आएका परम्परागत बाल खेलकुद केवल मनोरञ्जनका साधन मात्र होइनन्, ती हाम्रो संस्कृति, सामाजिक जीवन र नैतिक शिक्षाका जीवन्त माध्यम पनि हुन् । त्यसैले परम्परागत बाल खेलकुदको संरक्षण र प्रवद्र्धन आजको आवश्यकता बनेको छ ।
परम्परागत बालखेलकुदको परिचय परम्परागत बाल खेलकुद भन्नाले हाम्रो समाजमा पुस्तौँदेखि खेलिँदै आएका स्थानीय तथा मौलिक खेलहरूलाई बुझिन्छ । यी खेलहरू स्थानीय वातावरण, संस्कृति, परम्परा र सामाजिक जीवनसँग जोडिएका हुन्छन् । यस्ता खेल खेल्न महँगा सामग्री वा आधुनिक उपकरण आवश्यक पर्दैन । गाउँघरमा सहजै पाइने काठ, ढुङ्गा, डोरी, माटो, बाँस, कपडा वा अन्य सामान्य सामग्री प्रयोग गरेर खेल खेलिन्छ ।
नेपालका विभिन्न जातजाति, भाषा र समुदायमा आ–आफ्नै मौलिक खेलहरू प्रचलित छन् । स्थानअनुसार खेलको नाम र नियम फरक भए पनि तिनको उद्देश्य मनोरञ्जन, स्वास्थ्य र सामाजिक एकता नै हो । नेपालका प्रमुख परम्परागत बाल खेलहरूनेपालमा डण्डीबियो, कबड्डी,कुस्ती गट्टा, गुच्चा, लुकामारी, चोर–पुलिस, डोरी नाघ्ने, सातढुङ्गा, बाघचाल, लट्टु घुमाउने, आँखा छोप्ने, खो–खो, घोडा चढी, डोरी तान्ने, हुलाकी दौड, भकुण्डो चम्चा दौड जिलेबी दौड आदि खेलहरू लोकप्रिय थिए । डण्डीबियो नेपाली समाजको अत्यन्त पुरानो खेल हो । यसमा सानो काठलाई लामो काठले हानेर टाढा पु¥याइन्छ । यसले हात–आँखाको समन्वय, सन्तुलन र शारीरिक फुर्ती बढाउँछ । कबड्डी अर्को लोकप्रिय खेल हो । यसमा दुई समूहबीच प्रतिस्पर्धा हुन्छ । यसले साहस, सहनशीलता, रणनीति र समूहगत भावना विकास गर्छ । लुकामारी र चोर–पुलिस खेलले बालबालिकामा चनाखोपन, दौडने क्षमता, निर्णय गर्ने कला र मित्रता बढाउँछ । गट्टा, गुच्चा, बाघचाल र सातढुङ्गाजस्ता खेलले ध्यान केन्द्रित गर्ने, योजना बनाउने र समस्या समाधान गर्ने क्षमता विकास गर्छन् ।परम्परागत खेलकुदको महत्व परम्परागत बाल खेलकुदको महत्त्व धेरै पक्षबाट देखिन्छ । सबैभन्दा पहिले यसले बालबालिकाको शारीरिक विकासमा ठूलो योगदान पु¥याउँछ । दौडने, उफ्रने, झुक्ने, समात्ने, बच्ने र सन्तुलन मिलाउने क्रियाकलापले शरीरलाई स्वस्थ र बलियो बनाउँछ । नियमित खेलकुदले मोटोपना, आलस्य तथा विभिन्न स्वास्थ्य समस्याबाट पनि बचाउँछ ।यसैगरी खेलकुदले मानसिक विकासमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ । खेलका क्रममा बालबालिकाले छिटो निर्णय गर्न, योजना बनाउन, समस्या समाधान गर्न र आत्मविश्वासका साथ काम गर्न सिक्छन् । हार–जीतलाई समान रूपमा स्वीकार गर्ने बानी पनि खेलबाटै विकसित हुन्छ ।
सामाजिक दृष्टिले पनि परम्परागत खेल अत्यन्त उपयोगी छन् । समूहमा खेल्दा सहकार्य, मित्रता, अनुशासन, नेतृत्व, जिम्मेवारी र एकअर्काप्रति सम्मान गर्ने भावना विकास हुन्छ । खेलले जात, धर्म, भाषा वा आर्थिक अवस्थाको भेदभाव नगरी सबैलाई एउटै मैदानमा उभ्याउँछ । परम्परागत खेल र संस्कृतिपरम्परागत खेलकुद हाम्रो सांस्कृतिक सम्पदाको अभिन्न अङ्ग हुन् । यी खेलहरू हाम्रो इतिहास, जीवनशैली, चालचलन र सामाजिक सम्बन्धसँग गाँसिएका छन् । विभिन्न चाडपर्व, मेलापात, उत्सव तथा बिदाका अवसरमा सामूहिक रूपमा खेल खेल्ने चलनले गाउँघरमा आपसी सद्भाव र एकता बढाउँथ्यो ।परम्परागत खेलहरूले स्थानीय भाषा, लोकगीत, उखान, टुक्का र सांस्कृतिक मूल्यहरू पनि पुस्तान्तरण गर्न सहयोग पु¥याउँछन् । त्यसैले यस्ता खेल हराउनु भनेको हाम्रो मौलिक पहिचान कमजोर हुनु हो । आधुनिक प्रविधिको प्रभावआज सूचना प्रविधिको विकाससँगै बालबालिकाको खेल्ने बानीमा ठूलो परिवर्तन आएको छ । धेरैजसो बालबालिका मोबाइल, ट्याबलेट, कम्प्युटर र भिडियो गेममा बढी समय बिताउँछन् । यसका कारण खुला मैदानमा खेल्ने चलन घट्दै गएको छ ।डिजिटल खेलले केही ज्ञान र मनोरञ्जन दिए पनि लामो समयसम्म मोबाइलमा व्यस्त रहँदा आँखाको समस्या, मोटोपना, तनाव, निद्राको समस्या र सामाजिक दूरी बढ्न सक्छ । साथीभाइसँग प्रत्यक्ष खेल्ने अवसर घट्दा सहयोग, सहकार्य र आत्मीय सम्बन्ध पनि कमजोर हुन सक्छ ।
परम्परागत खेल संरक्षणका उपाय परम्परागत बाल खेलकुदको संरक्षण गर्न सबैको साझा प्रयास आवश्यक छ । विद्यालयहरूले नियमित खेलकुद कार्यक्रममा परम्परागत खेलहरू समावेश गर्नुपर्छ । शिक्षकहरूले यस्ता खेलको महत्त्व बुझाएर विद्यार्थीलाई सहभागी गराउनुपर्छ ।अभिभावकहरूले बालबालिकालाई मोबाइलमा सीमित नराखी खुला वातावरणमा खेल्न प्रेरित गर्नुपर्छ । स्थानीय सरकार, सामाजिक संस्था तथा खेलकुद सङ्घहरूले परम्परागत खेलसम्बन्धी प्रतियोगिता, प्रदर्शनी र प्रशिक्षण सञ्चालन गर्नुपर्छ ।सञ्चारमाध्यमले पनि यस्ता खेलहरूको प्रचारप्रसार गर्न सक्छन् । विद्यालयस्तरीय, पालिकास्तरीय, जिल्लास्तरीय र राष्ट्रियस्तरीय प्रतियोगिताले परम्परागत खेलप्रति नयाँ पुस्ताको आकर्षण बढाउन सक्छ ।आजको सन्दर्भमा परम्परागत खेलको आवश्यकताआजको व्यस्त जीवन, प्रविधिको अत्यधिक प्रयोग र शारीरिक निष्क्रियताका कारण बालबालिकामा विभिन्न स्वास्थ्य समस्या देखिन थालेका छन् । यस्तो अवस्थामा परम्परागत खेलहरू अझ बढी सान्दर्भिक बनेका छन् । यी खेलले शरीरलाई स्वस्थ, मनलाई आनन्दित र समाजलाई एकताबद्ध बनाउँछन् ।
विद्यालय शिक्षाले केवल पुस्तकको ज्ञान मात्र होइन, व्यवहारिक ज्ञान पनि दिनुपर्छ । परम्परागत खेलकुदले जीवनोपयोगी सीप, नैतिक मूल्य, सहकार्य, नेतृत्व र आत्मअनुशासन सिकाउने भएकाले यसको महत्व अझ बढेको छ ।निष्कर्षपरम्परागत बाल खेलकुद हाम्रो मौलिक संस्कृति, सामाजिक जीवन र राष्ट्रिय पहिचानका बहुमूल्य सम्पत्ति हुन् । यी खेलहरूले बालबालिकाको शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक, सामाजिक र नैतिक विकासमा अमूल्य योगदान पु¥याउँछन् । आधुनिक प्रविधिको प्रयोग आवश्यक भए पनि त्यसका कारण हाम्रा मौलिक खेलहरू हराउन दिनु हुँदैन ।हामी सबैले परम्परागत खेलहरूलाई सम्मान गर्दै विद्यालय, परिवार र समाजमा पुनर्जीवित गर्न प्रयास गर्नुपर्छ । नयाँ पुस्ताले आफ्ना पुर्खाले सिर्जना गरेका यी अमूल्य खेलहरूको संरक्षण र विकास गरेमा हाम्रो संस्कृति पनि सुरक्षित रहनेछ र बालबालिकाको सर्वाङ्गीण विकासमा समेत महत्त्वपूर्ण योगदान पुग्नेछ । त्यसैले परम्परागत बाल खेलकुदलाई जोगाउनु, खेल्नु र भावी पुस्तासम्म पु¥याउनु हामी सबैको साझा दायित्व हो ।