सन् सत्तरीके दशकमा बोनी–एम ब्यान्डको स्थापना ’फ्रान्क फारियन’ ले गर्नुभएको हो । यसमा लिज मिचेल, मार्सिया ब्यारेट, मैजी विलियम्स र बबी फरेल जस्ता कलाकारहरू आबद्ध छन् । यस ब्यान्डले “रसपुटिन“, “डैडी कूल“, र “सन्नी“ जस्ता धेरै ’सुपरहिट’ गीतहरू दिएको छ । बोनी–एमको लोकप्रिय गीत “बाइ द रिभर अफ बेबीलोन“ मा यहूदी जातिको दुःख र उनीहरूले परदेशमा बेबिलोनको नदी किनारमा बसेर आफ्नो देश जायोनलाई सम्झँदै रोएर गीत गाएको कथा बताइएको छ ।
नेपालमा पनि यो गीत निकै लोकप्रिय छ । विशेष गरी यो गीतको ’बिट’ र ’रिदम’ निकै ताली बजाउने र नाच्ने खालको भएकाले सन् १९७० र ८० को दशकदेखि आजसम्म पनि भोज–भतेरमा यो गीत निकै बजाइन्छ । यस गीतले विश्वभर करोडौँ प्रति ’रेकर्ड’ बिक्री गरेर इतिहास रचेको छ ।
“बेबिलोनको नदी किनारमा, त्यहाँ हामी बस्यौँ, अनि हामीले जायोनलाई सम्झेर रोयौँ,“ यो गीत केवल एउटा गीत मात्र होइन; यो आफ्नो घरबाट निकालिएका, परदेशमा बस्न बाध्य पारिएका र आफ्नो गुमेको जन्मभूमिलाई सम्झेर आउने एउटा प्राचीन विलाप हो ।
यहूदीहरूको बेबिलोनमा त्यो विस्थापित अवस्था र आजको नेपालको समय र भूगोलबीच एक युगको अन्तराल भए तापनि यो दुःखको आवाज नेपालका आदिवासी समुदायको अवस्थासँग निकै मिल्दोजुल्दो छ । नेपालभर रैथानेहरूको घर भत्काउने र पुख्र्यौली जग्गा कब्जा गर्ने काम भइरहेको छ । यस्तो अवस्थामा मानिसहरूलाई एउटा निकै कठिन बाटोमा उभ्याउने काम भइरहेको छः विस्थापन र जीविकोपार्जनका लागि परदेश जानु ।
नेपालका नदी किनारमा नदेखिएका आँसु
नेपाल आफ्नो समृद्ध सांस्कृतिक गौरव र विभिन्न जाति–जनजातिका लागि प्रख्यात देश हो । यहाँ धेरै आदिवासी जनजातिहरूको बसोबास छ, जसको आफ्नो मौलिक भाषा, परम्परा र पुख्र्यौली भूमिसँग निकै बलियो सम्बन्ध छ । पुस्ताौँदेखि यी समुदायहरूले आफ्नो वातावरणसँग मिलेर, मौखिक इतिहास र प्राचीन रीतिरिवाजको बाटो अपनाएर जीवन जिउने संस्कृति अंगाल्दै आएका छन् । उनीहरूका लागि घर भनेको केवल इँटा र माटोको पर्खाल मात्र होइन । यो त उनीहरूको पहिचान, इतिहास र भविष्य हो ।
तर, “विकास“ का नाममा—जहाँ प्रायः मानव अधिकार र वातावरण संरक्षणभन्दा भौतिक निर्माणलाई प्राथमिकता दिइन्छ—यी घरहरूलाई बाधाको रूपमा लिने गरिएको छ । जलविद्युत बाँध र राजमार्ग जस्ता ठूला आयोजनादेखि लिएर सहरी विस्तार र संरक्षित क्षेत्रमा सरकारले यस्ता योजनाहरू लागू गर्छ, जसले आदिवासी बस्तीहरूलाई विस्थापित गर्ने र नष्ट गर्ने काम गर्छ । यो प्रक्रिया प्रायः निकै अमानवीय हुने गर्दछ ।
कल्पना गर्नुहोस्, एउटा शान्त नदी किनारमा बसिरहेको एउठा समुदाय, जुन नदी उनीहरूको खेतीपाती र दैनिक संस्कारको मेरुदण्ड हो । अनि अचानक सरकारी डोजरहरू आउँछन् र घोषणा गर्छन् कि उक्त जग्गा एउटा नयाँ आयोजनाका लागि आवश्यक छ । कयौँ पुस्ताको माया र मिहिनेतको परिणाम स्वरूप ठडिएका घरहरू भत्काएर धुलो बनाइदिन्छन् । परिवारहरू यताउता छरपस्ट हुन्छन्, उनीहरूका पवित्र स्थलहरू अपवित्र बनाइन्छन् र उनीहरूका साझा स्मृतिहरू टुक्रा–टुक्रा पारिन्छन् । यो काल्पनिक कथा होइन; यो त नेपालभर दैनिक रूपमा घटिरहेको एउटा त्रासदी हो ।
“जायोन“ देखि “परदेश“ सम्मः एउटा कठिन बाटो
यस्तो विस्थापनको परिणाम निकै भयानक हुन्छ । उनीहरूको पुरानो जीविकोपार्जनको बाटो नष्ट भएपछि र अन्य कुनै विकल्प नहुँदा, धेरै आदिवासी परिवारहरू बस्ने ठाउँ, खाने गाँस र भविष्यविहीन बन्न पुग्छन् । “जायोनलाई सम्झने“ अवधारणाले यहाँ एउटा भयानक वास्तविकता लिन्छ—आफ्नो पुख्र्यौली घरको त्यही सुख र सन्तोषको चाहना, जुन अब केवल स्मृतिमा मात्र सीमित भएको छ ।
यो निराशाले अक्सर एउटै पीडादायी विकल्पतर्फ डोरÞ्याउँछः बसाइँसराइ । आफ्नै देशमा कुनै भविष्य नदेखेपछि, विस्थापित आदिवासी समुदायको ठूलो संख्यासँगै हजारौँ नेपालीहरू विदेशमा काम खोज्न जान बाध्य हुन्छन् । खाडी मुलुक, मलेसिया, दक्षिण कोरिया र भारत उनीहरूका लागि त्यो विरानो भूमिमा उनीहरूले आफ्नो सांस्कृतिक परिवेशभन्दा टाढा रहेर जीवनको गीत गाउनुपर्ने हुन्छ ।
विडम्बना निकै क्रूर छ । जुन मानिसहरूले नेपालको समृद्ध सम्पदामा योगदान दिइरहेका थिए, उनीहरूले अहिले विदेशी राष्ट्रको अर्थतन्त्रमा योगदान दिइरहेका छन् । उनीहरूको रेमिट्यान्सले नेपालको अर्थतन्त्रलाई धानेको छ । तर उनीहरूको मानवीय मर्यादा र सांस्कृतिक निरन्तरताको मूल्यमा यो के राम्रो कुरा हो र? प्रत्येक बाध्यकारी प्रस्थानसँगै नेपाली समाजको सामूहिक अवस्था बिग्रँदै गइरहेको छ ।
“हामी कसरी परदेशमा यहाँका देवता, कुलदेवताको गीत गाउन सक्छौँ?“
“रिभर्स अफ बेबिलोन“ मा सोधिएको एउटा पीडादायी प्रश्न—“अब हामी कसरी परदेशमा यहाँका देवताको गीत गाउन सक्छौँ?“—यसले विस्थापित नेपालीहरूले भोगिरहेको आध्यात्मिक र सांस्कृतिक संकटलाई दर्शाउँछ । आदिवासी समुदायका लागि उनीहरूका गीत, नाच, संस्कार र भाषाको उनीहरूको पुख्र्यौली भूमिसँग निकै बलियो सम्बन्ध हुन्छ । जब उनीहरूलाई यो भूमिबाट निकालिन्छ, उनीहरूको सांस्कृतिक अभ्यास पनि आफ्नो स्थान गुमाएर अस्तित्वको संकटमा पर्छ ।
परदेशमा जीवन चलाउने निकै ठूलो दबाबका बीच आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान जोगाइराख्नु एउटा निकै कठिन कार्य हो । विदेशमा जन्मेका बालबालिकाहरूले आफ्ना आमाबुबाको सम्पदासँग कहिल्यै पूर्ण रूपमा सम्बन्ध गाँस्न सक्दैनन् । पहिले निकै राम्रोसँग बोलिने भाषा बिस्तारै लोप हुँदै जान्छ । उनीहरूको “जायोन“ को पहिचान दिइरहेका जीवन्त परम्पराहरू बिस्तारै हराउँछन्, अनि परदेशको एक्लोपनले त्यसको ठाउँ लिन्छ ।
निर्वासन होइन, न्यायको भविष्यतर्फ
“बेबिलोनका नदीहरू“ सँगको यो तुलनाले विस्थापनको पीडा एउटा कालजयी मानवीय अनुभव हो भन्ने कुरा सम्झाउँछ । यसले मानिस र सम्पदाभन्दा नाफा र भौतिक विकासलाई ठूलो ठान्ने विकासको मोडललाई तत्काल पुनर्विचार गर्न आह्वान गर्छ । नेपाल जस्तो विकासोन्मुख राष्ट्रले जटिल चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ । तर वास्तविक विकास आफ्नै कमजोर नागरिकहरूलाई दुःख दिएर आउने होइन ।
यो विस्थापन र बाध्यकारी बसाइँसराइको चक्रलाई तोड्न नेपाल सरकारले यी कदमहरू चाल्नुपर्छः
ड्ड आदिवासी अधिकारको रक्षाः आदिवासी समुदायको भूमि अधिकार, सांस्कृतिक सम्पदा र आत्म–निर्णयको रक्षा गर्ने कानुन लागू गर्ने ।
ड्ड स्वतन्त्र, पूर्व र सुसूचित सहमतिलाई प्राथमिकताः प्रभावित समुदायको वास्तविक सहमतिविना आदिवासी क्षेत्रमा कुनै पनि आयोजना सञ्चालन गर्न नपाइने ।
ड्ड न्यायोचित पुनर्वास र क्षतिपूर्तिः यदि विस्थापन गर्नै परेमा, उचित क्षतिपूर्ति, अर्को राम्रो ठाउँ र जीविकोपार्जनका लागि सबै प्रकारको सहयोग उपलब्ध गराउने ।
ड्ड स्थानीय अर्थतन्त्रमा लगानीः विदेश जानुपर्ने बाध्यतालाई कम गर्न नेपालभित्रै, विशेष गरी ग्रामीण र आदिवासी क्षेत्रमा रोजगारी तथा जीविकोपार्जनका अवसरहरू सिर्जना गर्ने ।
ड्ड सांस्कृतिक महत्वलाई चिन्नुः आदिवासी संस्कृति विकासको बाधक होइन, यो त देशको अमूल्य सम्पत्ति हो भनेर स्वीकार गर्ने ।
नेपालका नदीहरू विस्थापित मानिसहरूको आँसुले होइन, जीवनको खुसीले बग्नुपर्छ । अब समय आएको छ कि सबै नेपालीहरूले आफ्नै घरमा, आफ्नै भूमिमा, कुनै पनि निर्वासनको डरविना आफ्नो गीत गाउन सकून् ।