बुद्धका पञ्चशील वा पाँच नियमहरूले एक मूल्यवान नैतिक ढाँचा प्रदान गर्दछन् । यी नियमहरू करुणा, अहिंसा र जीवनप्रतिको सम्मानमा आधारित छन् । यी आधुनिक मानव अधिकारका आधारभूत मूल्यहरूसँग निकटताका साथ मेल खान्छन् । यद्यपि, मध्य पूर्व र दक्षिण एशिया जस्ता क्षेत्रहरूमा हिंसा र मानव अधिकारको उल्लङ्घन व्यापक छ । यी शिक्षा र यी क्षेत्रहरूको कठोर वास्तविकता बीचको अन्तर स्पष्ट छ । यो अन्तरले सार्वभौमिक नैतिक मार्गदर्शनको तत्काल आवश्यकतालाई उजागर गर्दछ । शान्ति, न्याय र मानवीय गरिमालाई टेवा पु¥याउन संयुक्त राष्ट्र संघले विश्वव्यापी रूपमा यी मूल्यहरूलाई अङ्गीकार र प्रवद्र्धन गर्नु अत्यावश्यक छ ।
पञ्चशील र मध्य पूर्व तथा दक्षिण एशियामा हिंसाप्रतिको यसको सान्दर्भिकता
१. प्राणी हत्याबाट अलग रहने (अहिंसा)
पहिलो नियमले जीवनको पवित्रताको आह्वान गर्दछ । यो सिद्धान्त बाँच्न पाउने मौलिक मानव अधिकार हो । मध्यपूर्व लगायत युध्दरत अन्यत्र क्षेत्रहरूमा हिंसाले जीवनमा निर्मम क्षति पु¥याएको छ । नरसंहार देखि आतङ्कवाद र राज्य–स्वीकृत हिंसासम्म मानव जीवनको विनाश व्यापक भएको छ । यी द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रहरूमा जीवनको अधिकारप्रतिको उपेक्षाले करुणा र मानवीय गरिमाप्रतिको सम्मानको महत्त्वपूर्ण आवश्यकतालाई जोड दिन्छ । पञ्चशीलको अहिंसामाथिको जोड एक शक्तिशाली स्मरण गराउने माध्यम हो कि परिस्थिति जस्तोसुकै भए पनि जीवनलाई सधैं मूल्यवान ठान्नुपर्छ ।
२. चोरी नगर्ने (अस्तेय)
यो नियमले सम्पत्तिको अधिकारको रक्षा गर्दछ । व्यक्ति र समुदायलाई चोरी, शोषण र बेदखलीबाट जोगाउने अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार कानूनहरूसँग जोड्दछ । दक्षिण एशिया जस्ता क्षेत्रहरूमा, जहाँ आदिवासी र सीमान्कृत समूहहरूले प्रायः जग्गा हडप्ने वा राज्य–स्वीकृत हिंसाका कारण विस्थापनको सामना गर्छन् । मध्यपूर्वमा, जहाँ इजरायल–प्यालेस्टाइन द्वन्द्वले सामूहिक विस्थापन र जग्गा कब्जामा पु¥याएको छ । विश्वका कुनैपनि देशमा सम्पत्ति अधिकारको संरक्षण तत्काल आवश्यक छ । भ्रष्टाचार र शोषणको व्यापकताले यी उल्लङ्घनहरूलाई अझ बढाउँछ । पञ्चशीलका शिक्षालाई कायम राखेर, समाजले नैतिक शासनको सिर्जना गर्न सक्छ । यसले स्रोतहरूको निष्पक्ष वितरण र संरक्षण सुनिश्चित गर्दछ र यी समस्याग्रस्त क्षेत्रहरूमा शोषण विरुद्ध लड्छ ।
३. यौन दुराचारबाट अलग रहने (ब्रह्मचर्य÷सदाचार)
यौन हिंसा एक जारी सङ्कटको रूपमा रहेको छ । द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रहरूमा जहाँ यसलाई प्रायः युद्धको हतियारको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । हिंसाग्रस्त क्षेत्रमा यौन शोषण र मानव बेचबिखन व्याप्त छ । यौन स्वायत्तता र गरिमाप्रतिको सम्मानको आवश्यकता पहिलेभन्दा अझ बढी दबाबपूर्ण छ । सबै सम्बन्धहरूमा नैतिक आचरणको वकालत गर्ने पञ्चशीलले समाजलाई महिला र बालबालिकाको गरिमा कायम राख्न आग्रह गर्दछ । यौन अधिकारको संरक्षणमा जोड दिन्छ । संयुक्त राष्ट्र संघको नेतृत्वमा रहेको अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले यी क्षेत्रहरूमा यौन हिंसा विरुद्ध लड्ने प्रयासलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ र अपराधीहरूलाई जवाफदेही बनाउन सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।
४. झूटो नबोल्ने (सत्य)
न्याय र विश्वास प्रवद्र्धन गर्न सत्यको महत्त्वलाई कम आँकलन गर्न सकिँदैन, विशेष गरी द्वन्द्वपछिका क्षेत्रहरूमा जहाँ विभाजन र विश्वासघातका घाउहरू गहिरा छन् । दक्षिण एशियामा, तोडिएका बाचा र झूटा कथानकहरूले मेलमिलाप र उपचारमा बाधा पु¥याएका छन् । मध्य पूर्वमा, सरकारहरू र गैर–राज्य पक्षहरूले प्रायः हिंसाको औचित्य सिद्ध गर्न सूचनाको हेरफेर गर्छन् । पञ्चशीलले संस्था र समाजमा विश्वास पुनस्र्थापित गर्नका लागि सत्यको मूल्यलाई आधारशिलाको रूपमा जोड दिन्छ । गलत सूचना फैलाउनका लागि नेताहरूलाई जवाफदेही बनाउन र शान्ति निर्माण तथा मेलमिलापको आधारको रूपमा सत्यलाई प्रवद्र्धन गर्न संयुक्त राष्ट्र संघको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ ।
५. मादक पदार्थ सेवनबाट अलग रहने (सुरापान निषेध)
द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रहरूमा दुव्र्यसन र पदार्थको दुरूपयोगले व्यक्तिगत र सामाजिक कल्याणबिरूध्द दूरगामी दुष्परिणामहरू राख्दछ । मध्यपूर्वमा ड्रग कार्टेलहरूको उदय र राज्य–सञ्चालित राजस्व सङ्कलनद्वारा पोषित दक्षिण एशियाका केही भागहरूमा व्यापक मद्यपान दुवैले अस्थिरतामा योगदान पु¥याउँछन् । पञ्चशीलले सचेतता र व्यक्तिगत जिम्मेवारीको आह्वान गर्दछ । यसले समाजले कसरी दुव्र्यसन विरुद्ध लड्न र मानसिक स्वास्थ्यको रक्षा गर्न सक्छ भन्नेबारे मार्गदर्शन प्रदान गर्दछ । संयुक्त राष्ट्र संघले पुनस्र्थापना कार्यक्रमहरू, मानसिक स्वास्थ्य सेवाहरू, र पदार्थको दुरूपयोगबाट हुने हानिलाई घटाउने उद्देश्यका नीतिगत सुधारहरूको वकालत गरेर यस प्रयासलाई सहयोग गर्न सक्छ ।
सार्वभौमिक नैतिक सिद्धान्तहरू कायम राख्न संयुक्त राष्ट्र संघको भूमिका
पञ्चशीलका शिक्षा बौद्ध दर्शनबाट उत्पत्ति भएका भए तापनि, ती संयुक्त राष्ट्र संघद्वारा प्रवद्र्धित आधुनिक मानव अधिकार ढाँचासँग निकटताका साथ मेल खान्छन् । दुवैले करुणा, जीवनप्रतिको सम्मान, अहिंसा र न्यायमा जोड दिन्छन्—यी मूल्यहरू सांस्कृतिक र धार्मिक सीमाहरूभन्दा माथि छन् । तैपनि मध्य पूर्व र दक्षिण एशियामा देखिएका हिंसा र मानव अधिकार उल्लङ्घनहरूले यी सार्वभौमिक आदर्शहरू र यी क्षेत्रहरूका राज्य तथा गैर–राज्य पक्षहरूका कार्यहरू बीचको अन्तरलाई उजागर गर्छन् । मानव अधिकारको व्यापक उपेक्षाले तत्काल विश्वव्यापी प्रतिक्रियाको माग गर्दछ ।
शान्तिको प्रवद्र्धन र मानवीय गरिमाको रक्षाका लागि जिम्मेवार संस्थाको रूपमा संयुक्त राष्ट्र संघले पञ्चशीलका मूल्यहरूलाई प्रवद्र्धन गर्न अझ सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ । सदस्य राष्ट्रहरूलाई नीति र व्यवहार दुवैमा यी नैतिक सिद्धान्तहरू अङ्गीकार गर्न प्रोत्साहन गरेर संयुक्त राष्ट्र संघले मानव अधिकारका आदर्शहरू र द्वन्द्वका भयावह वास्तविकताहरू बीचको अन्तरलाई जोड्न मद्दत गर्न सक्छ । अहिंसा, करुणा र न्यायप्रतिको सङ्गठनको प्रतिबद्धताले युद्धले छिन्नभिन्न भएका क्षेत्रहरूमा आशा र गरिमा पुनस्र्थापित गर्न मद्दत गर्न सक्छ ।
निष्कर्षः विश्वव्यापी आह्वान र पञ्चशील सिद्धान्तहरूको एकीकरण
पञ्चशीलले व्यक्तिगत मार्गदर्शन मात्र नभई मध्यपूर्व र दक्षिण एशिया जस्ता क्षेत्रहरूलाई सताउने व्यापक हिंसा र मानव अधिकार उल्लङ्घनहरूलाई सम्बोधन गर्न एक गहिरो नैतिक आधार पनि प्रदान गर्दछ । यी शिक्षालाई आधुनिक मानव अधिकार ढाँचासँग एकीकृत गरेर, हामी अझ शान्तिपूर्ण, न्यायपूर्ण र दयालु विश्वतर्फ अघि बढ्न सक्छौं । संयुक्त राष्ट्र संघले यी मूल्यहरूलाई विश्वव्यापी रूपमा प्रवद्र्धन गर्न तत्काल कदम चाल्नुपर्छ, जसले पञ्चशीलका सिद्धान्तहरू न्याय र शान्तिका लागि प्रकाशको रूपमा काम गर्ने सुनिश्चित गर्दछ । यी नैतिक मार्गनिर्देशनहरूको अङ्गीकार र कार्यान्वयनबाट मात्र हामी द्वन्द्वले प्रभावित क्षेत्रहरूमा मेलमिलाप, न्याय र दीर्घकालीन शान्ति प्रवद्र्धन गर्ने आशा गर्न सक्छौं । यो कार्य गर्ने समय अहिले नै हो—आउनुहोस्, हामी यस्तो संसारको खोजीमा एकजुट हौं जहाँ मानव अधिकारको सार्वभौमिक रूपमा सम्मान गरिन्छ, र जहाँ हिंसा र अन्यायको ठाउँ करुणा र समझदारीले लिन्छ ।