निबन्ध

“गुरु ब्रह्मा, गुरु विष्णु, गुरु देवो महेश्वरः। गुरु साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः।”
यो श्लोक बाल्यकालदेखि सुन्दै आएको हुँ। पहिले यसको अर्थ थाहा थिएन, केवल कण्ठस्थ थियो। तर जीवनका अनेक उकाली ओराली पार गर्दै जाँदा यसको गहिराइ क्रमशः खुल्दै गयो। आज फर्केर आफ्नै जीवनलाई हेर्दा लाग्छ—मानिसलाई जन्म दिने आमा–बाबा जति महान् छन्, त्यस जन्मलाई सार्थक बनाउने गुरु पनि त्यत्तिकै महान् छन्। यदि आमा–बाबाले शरीर दिनुहुन्छ भने गुरुले जीवनलाई दिशा दिनुहुन्छ। यदि परिवारले अस्तित्व दिन्छ भने गुरुले व्यक्तित्व निर्माण गर्नुहुन्छ।

मैले जीवनमा जे–जति सिकेँ, जसबाट सिकेँ, जसले मेरो हात समातेर अगाडि बढ्न प्रेरित गरे, ती सबैप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्दछु। मेरो मनलर सबैभन्दा पहिले आमाको अनुहार सम्झन्छ, त्यसपछि बाबाको संघर्ष, अनि विद्यालयका ती शिक्षक–शिक्षिकाहरू, जसले मेरो भविष्यको जग बसाल्नुभयो।

मेरो जीवनको पहिलो विद्यालय कुनै ठूलो भवन थिएन। त्यहाँ घण्टी बज्दैनथ्यो, न त कालोपाटी नै थियो। त्यो विद्यालय मेरो घर थियो। त्यहाँकाे पहिलो शिक्षक थिइन् मेरी आमा। मैले बोल्न सिक्नुअघि उहाँले माया सिकाउनुभयो। हिँड्न सिक्नुअघि उठ्न सिकाउनुभयो। खाना खानुअघि बाँडेर खान सिकाउनुभयो। सत्य बोल्न, ठूलालाई सम्मान गर्न, सानालाई माया गर्न, दुःखीप्रति दया गर्न र आफ्नो कर्ममा विश्वास राख्न सिकाउने पहिलो गुरु आमा नै हुनुहुन्थ्यो।

आमा अक्षर नचिन्ने हुनुहोला वा धेरै पढ्न नपाउनुभएको हुन सक्छ, तर जीवन पढाउने उहाँको क्षमता कुनै विश्वविद्यालयभन्दा सानो थिएन । उहाँले सिकाएको एउटा व्यवहारले कहिलेकाहीँ सयौँ पुस्तकले दिन नसक्ने शिक्षा थियो। त्यसैले भनिन्छ,ममताको विश्वविद्यालयबाट उत्तीर्ण हुने विद्यार्थी जीवनमा कहिल्यै असफल हुँदैन।

त्यसपछि बाबाको सम्झना आउँछ। बाबाले मलाई धेरै उपदेश दिनुभएन, तर उहाँको जीवन आफैँ एउटा खुला पुस्तक थियो। बिहान सबेरै उठेर श्रम गर्नु, परिवारका लागि आफ्ना इच्छा त्याग्नु, इमानदारीपूर्वक जिम्मेवारी पूरा गर्नु—यी सबै उहाँका मौन पाठ थिए। मैले बुझें, शब्दभन्दा ठूलो शिक्षा आचरणले दिन्छ।

महाभारतमा एकलव्यको कथा सबैलाई थाहा छ। द्रोणाचार्यले औपचारिक रूपमा शिक्षा नदिए पनि एकलव्यले उहाँलाई मनको गुरु मानेर साधना गरे। अन्ततः त्यही श्रद्धाले उसलाई असाधारण धनुर्धर बनायो। यो दृष्टान्तले एउटा सत्य सिकाउँछ।ज्ञान प्राप्तिको पहिलो सर्त गुरुको सम्मान र शिष्यको समर्पण हो।

हाम्रा शास्त्रहरूले गुरुको स्थान देवताभन्दा माथि किन राखेका होलान् भन्ने प्रश्न कहिलेकाहीँ मनमा उठ्छ। उत्तर पनि जीवनले नै दियो। देवताको दर्शन हुँदैन, तर गुरु प्रत्यक्ष भेटिनुहुन्छ। देवताले वरदान दिनुहुन्छ भन्ने विश्वास छ, तर गुरुले योग्य बन्ने बाटो सिकाउनुहुन्छ। ज्ञानले जीवनभर साथ दिन्छ। त्यसैले गुरुलाई ‘साक्षात् परब्रह्म’ भनिएको हो।

घरपछि मैले विद्यालयको ढोका टेकेँ। त्यहाँ शिक्षक,शिक्षिकाहरूले मलाई अक्षर मात्र सिकाउनुभएन; प्रश्न गर्न सिकाउनुभयो, सोच्न सिकाउनुभयो, असफलतासँग नहार्न सिकाउनुभयो। उहाँहरूले परीक्षा पास गर्ने उपाय मात्र होइन, जीवन जिउने कला पनि सिकाउनुभयो। एउटा शिक्षकले विद्यार्थीको उत्तर सच्याउँछ, तर एउटा महान् शिक्षकले विद्यार्थीको दृष्टिकोण नै बदलिदिन्छ।

आज पनि आफ्ना शिक्षकहरूको अनुहार सम्झँदा मन श्रद्धाले भरिन्छ। सत्य यही हो जीवनमा भेटिएका असल गुरुहरू कहिल्यै बिर्सन सकिँदैनन्। समय बित्छ, कक्षा सकिन्छ, विद्यालय छुट्छ, तर गुरुले दिएको संस्कार जीवनभर साथ रहन्छ।

एउटा प्रख्यात भनाइ छ—”जब विद्यार्थी तयार हुन्छ, गुरु आफैँ प्रकट हुन्छ।” यसको अर्थ ज्ञान दिने जो कोही पनि गुरु बन्न सक्छ केवल विद्यालयको शिक्षक होइन। जीवनमा हामीलाई सही बाटो देखाउने जो–कोही पनि गुरु बन्न सक्छ। कहिलेकाहीँ एउटा सानो बालकले पनि ठूलो शिक्षा दिन्छ। प्रकृतिले, समयले, दुःखले र असफलताले पनि मानिसलाई गुरुको भूमिका निर्वाह गर्छन्। तर ती सबै शिक्षालाई बुझ्ने चेतना जगाइदिने आधार भने परिवार र विद्यालयले नै तयार पार्छन्।

आज म आफ्नो जीवनको यात्रातिर फर्केर हेर्छु। मैले प्राप्त गरेका उपलब्धिहरू मेरा एक्ला प्रयासका परिणाम होइनन्। ती त आमाको ममता, बाबाको त्याग, गुरुजनको समर्पण र परिवार र समाजको सहयोगले निर्माण गरेको साझा उपलब्धि हुन्। त्यसैले मेरो मस्तक स्वाभाविक रूपमा गुरुहरूप्रति श्रद्धाले झुक्छ। यो झुकाइ कुनै औपचारिक सम्मान होइन; यो त जीवन निर्माण गर्ने सबै गुरुहरूप्रतिको हार्दिक कृतज्ञता हो।

त्यसैले एउटा असल गुरुको प्रभाव कक्षाकोठाभन्दा धेरै टाढासम्म फैलिएको हुन्छ।

यसरी हेर्दा गुरु केवल व्यक्तिको सफलताका निर्माता मात्र होइनन्; राष्ट्रका भविष्यका शिल्पकार पनि हुन्। किनकि आजको एउटा विद्यार्थी नै भोलिको शिक्षक, वैज्ञानिक, साहित्यकार, चिकित्सक, किसान, अभियन्ता, प्रशासक वा राष्ट्रनेता बन्ने हो। त्यसैले एउटा शिक्षकले एउटा विद्यार्थीलाई मात्र होइन, अप्रत्यक्ष रूपमा सम्पूर्ण समाज र देशलाई निर्माण गरिरहनुभएको हुन्छ।

जीवनका कतिपय सत्यहरू उमेर बढ्दै जाँदा मात्र बुझिन्छन्। बाल्यकालमा शिक्षकले दिएका धेरै सुझावहरू कहिलेकाहीँ कठोर लाग्थे। गृहकार्य नगर्दा गरिएको सम्झाइ, अनुशासनका लागि दिइएका निर्देशन वा सानोतिनो गल्तीमा गरिएको सचेतना त्यतिबेला बाध्यता जस्तो लाग्थ्यो। तर आज अनुभवले सिकाएको छ,त्यो कठोरता दण्ड होइन, भविष्यप्रतिको जिम्मेवारी थियो। गुरुले विद्यार्थीलाई तत्कालको खुसीभन्दा
दीर्घकालीन सफलताका लागि तयार पार्नुहुन्छ।
म कहिलेकाहीँ सोच्ने गर्छु,यदि जीवनमा कुनै गुरु भेटिएको नभए मेरो यात्रा कस्तो हुन्थ्यो? सायद म हिँड्न त सक्थेँ, तर सही दिशातर्फ हिँड्न सक्दिनथेँ। किनभने गति मात्र पर्याप्त हुँदैन, दिशाको पनि उत्तिकै महत्त्व हुन्छ। दिशा देखाउने काम गुरुले गर्नुहुन्छ। यही कारणले गुरु केवल ज्ञानदाता होइन, जीवनदृष्टा पनि हुनुहुन्छ।

हाम्रा सभ्यता र संस्कृतिमा गुरु–शिष्य सम्बन्धलाई अत्यन्त पवित्र मानिएको छ। वेदका मन्त्रदेखि उपनिषद्का संवादसम्म, ऋषिका आश्रमदेखि आधुनिक विद्यालयसम्म, ज्ञानको यो परम्परा अविच्छिन्न रूपमा बगिरहेको छ। यस परम्पराको मूलमा एउटा सुन्दर विश्वास छ,ज्ञान बाँड्दा घट्दैन, अझ उज्यालो बन्छ।

गुरु महर्षि वेदव्यासको नाम श्रद्धापूर्वक उच्चारण गरिन्छ। वेदहरूको विभाजन, महाभारतको रचना, अठार पुराणहरूको संकलन मा उहाँको योगदान महत्वपूर्ण छ। त्यसैले उहाँलाई ‘जगत्गुरु’ को सम्मान दिइएको हो।

भारतीय चिन्तन परम्परामा चाणक्य र चन्द्रगुप्तको सम्बन्ध पनि प्रेरणादायी छ। एउटा साधारण बालकमा साम्राज्य निर्माण गर्ने क्षमता देख्ने दृष्टि चाणक्यसँग थियो। गुरुले केवल विद्यार्थीलाई अहिले जस्तो छ त्यही रूपमा हेर्दैनन्; ऊ भोलि के बन्न सक्छ भन्ने सम्भावना पनि देख्नुहुन्छ। यही गुरुको दूरदृष्टि हो।

गौतम बुद्ध र उनका शिष्य हरुको सम्बन्ध अनुकरणीय छ।

विवेकानन्दसँग प्रतिभा थियो, प्रश्न गर्ने साहस थियो, तर त्यस प्रतिभालाई सही दिशा दिने हात गुरुको थियो। गुरुले शिष्यभित्र लुकेको प्रकाश चिन्न सक्नुपर्छ, र शिष्यले गुरुको विश्वासलाई कर्मबाट प्रमाणित गर्नुपर्छ। यही गुरु–शिष्य सम्बन्धको सर्वोच्च सौन्दर्य हो।

आधुनिक युगमा पनि यस्ता अनेक उदाहरण भेटिन्छन्। भारतका पूर्वराष्ट्रपति तथा महान् वैज्ञानिक डा. ए. पी. जे. अब्दुल कलामले आफ्ना शिक्षकहरूलाई जीवनभर सम्मानपूर्वक स्मरण गर्नुभयो। उहाँले धेरैपटक भन्नुभएको छ कि एउटा असल शिक्षकले विद्यार्थीको जीवनको मार्ग नै बदल्न सक्छ। उहाँको सफलताभित्र विज्ञान मात्र थिएन; गुरुबाट प्राप्त अनुशासन, जिज्ञासा र मानवताको शिक्षा पनि थियो।

आफ्ना जन्मदिनलाई व्यक्तिगत उत्सवका रूपमा होइन, शिक्षक दिवसका रूपमा मनाउने उहाँको प्रस्तावले संसारलाई एउटा सुन्दर सन्देश दियो,पदभन्दा ठूलो परिचय शिक्षक हुनु हो।

आमाको ममताबाट जीवनको आरम्भ भयो,
बाबाको संघर्षबाट यात्राले गति पायो,
गुरुको ज्ञानबाट अस्तित्वले अर्थ पायो।
यसैले मेरो जीवनमा यदि कुनै उज्यालो छ भने,
त्यो उज्यालो मेरा गुरुहरूको आशीर्वादबाट नै सम्भव भएको हो।”
हरूको सम्मान गुरुले देखाएको सत्य, सदाचार र ज्ञानको मार्गमा निरन्तर हिँड्ने संकल्पमा निहित छ। यही संकल्प नै गुरुहरूप्रतिको हाम्रो सबैभन्दा ठूलो सम्मान, सबैभन्दा ठूलो दक्षिणा र सबैभन्दा ठूलो कृतज्ञता हो।
__
समय परिवर्तनशील छ। समाज बदलिएको छ, शिक्षणका विधिहरू बदलिएका छन्, विद्यार्थीका रुचि र चुनौतीहरू पनि फेरिएका छन्। आजको पुस्ता सूचना र प्रविधिको अपार संसारमा हुर्किरहेको छ। तर एउटा कुरा भने आज पनि उस्तै सत्य छ—राम्रो शिक्षकको स्थान कुनै प्रविधिले लिन सक्दैन।

मोबाइलले जानकारी दिन सक्छ, तर चरित्र निर्माण गर्न सक्दैन। कम्प्युटरले उत्तर देखाउन सक्छ, तर सही र गलत छुट्याउने विवेक दिन सक्दैन। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले भाषा सिकाउन सक्छ, तर करुणा, नैतिकता, अनुशासन र मानवताको मूल्य भने जीवित गुरुको आचरणबाट मात्र सिक्न सकिन्छ। ज्ञानको उज्यालो र जीवनको उज्यालो एउटै कुरा होइन। ज्ञानलाई जीवनसँग जोड्ने सेतु गुरु नै हुनुहुन्छ।

यद्यपि, आजको समाजमा गुरु–शिष्य सम्बन्ध पहिले जस्तो सहज र आत्मीय देखिँदैन। कतै शिक्षालाई केवल व्यवसायका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति बढेको छ भने कतै विद्यार्थीले शिक्षकलाई केवल पाठ्यक्रम पूरा गरिदिने व्यक्तिका रूपमा मात्र बुझ्ने गल्ती गरिरहेका छन्। अभिभावक, शिक्षक र विद्यार्थीबीचको विश्वास कमजोर भयो भने शिक्षाको आधार नै कमजोर हुन्छ।

यसका लागि दोष कसै एक जनालाई मात्र दिएर पुग्दैन। शिक्षकले आफूलाई निरन्तर अद्यावधिक गर्नुपर्छ, विद्यार्थीले सिक्ने विनम्रता कायम राख्नुपर्छ, अभिभावकले घरबाटै संस्कारको वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ, र राज्यले शिक्षकको गरिमा तथा शिक्षाको गुणस्तरलाई सर्वोच्च प्राथमिकता दिनुपर्छ। जब यी चार आधार सुदृढ हुन्छन्, तब शिक्षा साँच्चिकै जीवन परिवर्तन गर्ने शक्ति बन्छ।

गुरुको सम्मान शब्दले होइन, कर्मले प्रमाणित हुन्छ। विद्यार्थी सफल हुँदा मात्र गुरु खुसी हुनुहुन्न; विद्यार्थी असल मानिस बन्दा उहाँको शिक्षाले वास्तविक अर्थ पाउँछ।

जीवनमा धेरै गुरुहरू भेटिन्छन्। कसैले अक्षर सिकाउँछन्, कसैले सीप सिकाउँछन्, कसैले आत्मविश्वास जगाउँछन्, कसैले असफलताबाट उठ्न सिकाउँछन्। कहिलेकाहीँ एउटा पुस्तक गुरु बन्छ, एउटा घटना गुरु बन्छ, एउटा गल्ती पनि गुरु बन्छ। तर ती सबै शिक्षा ग्रहण गर्ने संस्कारको बीउ भने आमा–बाबा र शिक्षकहरूले नै रोपेका हुन्छन्।

आज जब म आफ्नै जीवनका पानाहरू पल्टाउँछु, त्यहाँ धेरै अनुहारहरू मुस्कुराइरहेका देख्छु। कसैले मेरो हात समातेर अक्षर लेख्न सिकाउनुभयो। कसैले मभित्रको डर हटाइदिनुभयो। कसैले असफल हुँदा ढाडस दिनुभयो। कसैले मभित्र लुकेको सम्भावनामा मैलेभन्दा पहिले विश्वास गर्नुभयो। सायद उहाँहरूले आफ्नो कर्तव्य मात्र निभाउनुभएको थियो, तर मेरो जीवनमा त्यो कर्तव्य अमूल्य उपहार बन्यो।

यसैले आज म जे छु, त्यो मेरो प्रयास मात्र होइन। त्यसमा आमाको निस्वार्थ ममता मिसिएको छ, बाबाको मौन त्याग मिसिएको छ, गुरुजनको अथक समर्पण मिसिएको छ। सफलताको कुनै पनि उचाइमा पुगेपछि मानिसले आफूभन्दा पहिले आफूलाई त्यहाँसम्म पुर्‍याउने हातहरू सम्झन सक्नुपर्छ। त्यो सम्झना नै कृतज्ञताको सबैभन्दा सुन्दर रूप हो।

ज्ञानलाई केवल आफ्नो सफलताका लागि होइन, समाजको हितका लागि प्रयोग गर्ने। गुरुले सिकाएको सत्य, इमानदारी, परिश्रम, करुणा र मानवताको मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्न सक्नु पर्दछ।। किनकि गुरुले दिएको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा प्रमाणपत्र होइन, असल नागरिक बन्ने प्रेरणा हो।

म प्रायः एउटा कुरा अनुभव गर्छु,जीवनमा कमाएको धन, पद वा प्रतिष्ठाभन्दा ठूलो सम्पत्ति गुरुको आशीर्वाद हो। धन हराउन सक्छ, पद परिवर्तन हुन सक्छ, तर गुरुले रोपेको ज्ञान र संस्कार जीवनभर साथ रहन्छ। त्यो सम्पत्ति न समयले चोर्न सक्छ, न परिस्थितिले मेटाउन सक्छ।

अन्ततः फेरि त्यही सरल तर गहन सत्यमा आइपुग्छु,पहिलो गुरु आमा, त्यसपछि बाबा; पहिलो विद्यालय घर, त्यसपछि विद्यालय। आमाले हृदयलाई आकार दिनुहुन्छ, बाबाले साहसलाई बल दिनुहुन्छ, र शिक्षक–शिक्षिकाले व्यक्तित्वलाई दिशा दिनुहुन्छ। यी तीनवटै आधार बलियो भए मात्र जीवनको भवन मजबुत बन्छ।

म आफ्ना सम्पूर्ण गुरुहरूलाई श्रद्धापूर्वक नमन गर्दछु। जन्म दिने आमा–बाबादेखि अक्षर चिनाउने शिक्षकसम्म, जीवनका हरेक मोडमा सही बाटो देखाउने सबै व्यक्तित्वप्रति म कृतज्ञ छु। उहाँहरूले मेरो हातमा कलम मात्र दिनुभएन, सही विचार पनि दिनुभयो; आँखामा सपना मात्र भरिदिनुभएन, ती सपना पूरा गर्ने साहस पनि जगाइदिनुभयो।

सायद गुरुको महिमा शब्दले कहिल्यै पूर्ण रूपमा व्यक्त गर्न सकिँदैन। किनकि गुरु कुनै परिभाषा होइन, एउटा अनुभूति हो। उहाँ कुनै पद होइन, एउटा प्रकाश हो। उहाँ कुनै पेशा मात्र होइन, एउटा तपस्या हो।

अन्त्यमा, गुरुका चरणमा श्रद्धाका यी शब्द अर्पण गर्न मन लाग्छ,

“आमाको ममताबाट जीवनको आरम्भ भयो,
बाबाको संघर्षबाट यात्राले गति पायो,
गुरुको ज्ञानबाट अस्तित्वले अर्थ पायो।
यसैले मेरो जीवनमा यदि कुनै उज्यालो छ भने,
त्यो उज्यालो मेरा गुरुहरूको आशीर्वादबाट नै सम्भव भएको हो।”