बाँके जिल्लाका ४२ हजार ७ सय ६६ हेक्टर कृषियोग्य भूमिमा वर्षैभरि भरपर्दो सिँचाइ सुविधा पु¥याउने लक्ष्यसहित अघि बढाइएको सिक्टा सिँचाइ आयोजनाले निर्माणको क्षेत्रमा उल्लेख्य प्रगति हासिल गरेको छ । राष्ट्रिय गौरवको आयोजनाका रूपमा अघि बढिरहेको आयोजनाको हालसम्मको भौतिक प्रगति ५१ प्रतिशत पुगेको छ भने करिब २४ अर्ब ३३ करोड रूपैयाँ खर्च भइसकेको छ ।
बाँके जिल्लाको कृषि उत्पादन तथा उत्पादकत्व वृद्धि गरी आर्थिक समृद्धिमा योगदान पु¥याउने उद्देश्यले आ.व. २०६१÷६२ मा स्थापना भएको सिक्टा सिँचाइ आयोजनालाई नेपाल सरकारले आ.व. २०६८÷६९ मा राष्ट्रिय गौरवको आयोजनाका रूपमा सूचीकृत गरेको थियो ।
राप्तीसोनारी गाउँपालिकाको अगैयास्थित राप्ती नदीमा नेपाल सरकारको आफ्नै स्रोतबाट निर्माण गरिएको ३ सय १७ मिटर लामो ब्यारेजसहितको हेडवक्र्स आयोजनाको मुख्य संरचना हो । सो हेडवक्र्सबाट पूर्वी तथा पश्चिमी मूल नहरसहित शाखा, उपशाखा र प्रशाखा नहर प्रणाली निर्माण भइरहेको छ ।
आयोजनाको मुख्य उद्देश्य अगैयास्थित राप्ती नदीमा पक्की बाँध निर्माण गरी नेपालगञ्ज उपमहानगरपालिका, कोहलपुर नगरपालिका तथा बैजनाथ, जानकी, खजुरा, डुडुवा, राप्तीसोनारी र नरैनापुर गाउँपालिकाअन्तर्गतका कृषियोग्य भूमिमा भरपर्दो सिँचाइ सुविधा उपलब्ध गराउनु हो ।
आयोजनाले राप्ती नदीको पश्चिमतर्फको करिब ३३ हजार ७६६ हेक्टर र पूर्वतर्फको करिब ९ हजार हेक्टर गरी कुल ४२ हजार ७ सय ६६ हेक्टर भूमिमा सिँचाइ सुविधा पु¥याउने लक्ष्य लिएको छ।
५२ अर्ब ८९ करोडको लागत
आयोजनाको प्रारम्भिक गुरुयोजना नेपाल सरकारबाट २०६४ मंसिर ३ गते स्वीकृत भएको थियो । प्रारम्भिक गुरुयोजनाअनुसार तीन चरणमा आयोजना सम्पन्न गर्ने परिकल्पना गरिएको थियो । पहिलो र दोस्रो चरणका लागि मात्रै १२ अर्ब ८० करोड रूपैयाँ लागत अनुमान गरिएको थियो ।
पछि राप्ती नदीको पूर्वी भागमा थप करिब ९ हजार हेक्टर कमाण्ड क्षेत्र समेट्ने गरी पूर्वी मूल नहर निर्माण तथा अन्य संरचनासमेत थप गरिएपछि आयोजनाको लागत र कार्यक्षेत्र विस्तार भएको हो । आ.व. २०७१÷७२ मा आयोजनाको संशोधित गुरुयोजना स्वीकृत गरी लागत करिब २५ अर्ब २ करोड रूपैयाँ पु¥याइएको थियो ।
विभिन्न कारणले तोकिएको समयमा आयोजना सम्पन्न हुन नसकेपछि गुरुयोजना पटक–पटक अद्यावधिक हुँदै आएको छ। आ.व. २०७८÷७९ मा निर्माण सम्पन्न गर्न बाँकी कार्य, लागत तथा आयोजनाको समग्र प्रगतिका आधारमा पुनः मूल्यांकन गरी ५२ अर्ब ८९ करोड रूपैयाँ लागतको संशोधित गुरुयोजना स्वीकृत गरिएको हो । उक्त लागत आ.व. २०८२÷८३ मा समेत अद्यावधिक गरिएको छ ।
स्वीकृत गुरुयोजनाअनुसार आयोजना आ.व. २०८९÷९० सम्म सम्पन्न गर्ने लक्ष्य राखिएको थियो । तर सरकारको पछिल्लो निर्देशनअनुसार आयोजनालाई आगामी पाँच वर्षभित्र सम्पन्न गर्ने गरी खरिद गुरुयोजना अद्यावधिक गर्ने प्रक्रिया अघि आयोजना निर्देशक राजु आचार्यले जानकारी दिए । बजेट र जनशक्तिको अभाव नहुने हो भने अबको पाँच वर्षभित्र आयोजनाका सबै पूर्वाधार निर्माण सम्पन्न हुने उनले बताए ।
आयोजनाले हालसम्म करिब २४ अर्ब ३३ करोड रूपैयाँ खर्च गरिसकेको छ । निर्माण सम्पन्न भएका नहर, नहर संरचना तथा विभिन्न लिफ्ट सिँचाइ प्रणालीमार्फत हाल करिब २५ हजार हेक्टर भूमिमा सिँचाइ सुविधा पुगिरहेको आयोजनाले जनाएको छ ।
सतह सिँचाइका लागि मूल तथा शाखा नहर प्रणाली निर्माणसँगै आयोजनाले सिंचित क्षेत्र बचावट, जलस्रोत संरक्षण, वातावरण संरक्षण, सामाजिक सरोकार, मुआब्जा तथा संस्थागत विकासका कामलाई समेत अघि बढाएको छ ।
आयोजनाअन्तर्गत शाखा तथा प्रशाखा नहर निर्माणको काम धमाधम भइरहेको छ । निर्माणका लागि थप ३० वटा बोलपत्र आह्वान गरिएको आयोजनाले जानकारी दिएको छ । आयोजनाअन्तर्गत ४५ किलोमिटर पश्चिम मूल नहर निर्माण भइसकेको छ । पश्चिम मूल नहरका सिधनिया, अकलघरुवा र गुरुवागाउँ शाखा नहर पनि सम्पन्न हुने चरणमा छन् भने डुडुवा शाखा नहर निर्माणाधीन छ ।
सिंचित क्षेत्र बचावटमा पनि काम
आयोजनाले नयाँ सिँचाइ संरचना निर्माणसँगै पहिलेबाट सिँचाइ भइरहेको क्षेत्रलाई नदी कटान तथा बाढीबाट जोगाउने कामसमेत गर्दै आएको छ ।
सिंचित क्षेत्र बचावट कार्यक्रमअन्तर्गत कुल १ सय २५ किलोमिटर तटबन्ध निर्माण गर्नुपर्नेमा हालसम्म ३८.५ किलोमिटर तटबन्ध निर्माण सम्पन्न भएको छ । टिकुलीपुर, रानीघाट, जामुने खोला, सुतैया खोला, जेठी नाला, दुई खोलीलगायत विभिन्न स्थानमा सिंचित क्षेत्र बचाउका कार्य सञ्चालन भएका छन् ।
नहर तथा अन्य संरचना निर्माणका लागि हालसम्म १ सय ८६ हेक्टर जमिन अधिग्रहण गरिएको छ ।
सिक्टा सिँचाइ आयोजनाले आफ्नो मूल संरचना निर्माणबाहेक सामाजिक तथा वातावरणीय दायित्वअन्तर्गत विभिन्न कार्यक्रम पनि सञ्चालन गर्दै आएको बार्षिक पुुस्तिका २०८३ मा उल्लेख छ । सामाजिक सरोकारअन्तर्गत परुवा बाँध निर्माण गरिएको छ । जलस्रोत संरक्षणका लागि थारुठन्हवा, डल्लीचौर, डहर चण्डी र डौना जलाशय निर्माण भएका छन् ।
त्यसैगरी, परम्परागत सिँचाइ प्रणालीको संरक्षण र पुनरुत्थानका लागि ठुरे तथा राजकुलोको मर्मत तथा पुनरुत्थान गरिएको छ । यी कार्यबाट करिब २०० हेक्टर क्षेत्रमा थप सिँचाइ सुविधा उपलब्ध भएको जनाइएको छ ।
सतह सिँचाइ प्रणालीसँगै आयोजनाले पानीको पहुँच सहज नभएका क्षेत्रमा लिफ्ट सिँचाइ प्रणालीसमेत निर्माण गरेको छ । कचनापुर, बालापुर र ढकेरीमा लिफ्ट सिँचाइ प्रणाली निर्माण गरी करिब १५० हेक्टर कृषियोग्य भूमिमा थप सिँचाइ सुविधा उपलब्ध गराइएको छ ।
आयोजनाले नहर प्रणाली, लिफ्ट सिँचाइ, जलाशय, तटबन्ध तथा सिंचित क्षेत्र बचाउका कार्यक्रमलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउँदै आएको छ ।
गत आर्थिक बर्ष २०८२÷०८३ को अन्त्यसम्म उक्त बर्षको भौतिक प्रगति ९६.८१% वित्तीय प्रगति ८९.९५% भएको छ । गत आ.व.मा आयोजना अन्तर्गत खर्च १ अर्ब ४१ करोड ६२ लाख ७५ हजार भएको आयोजनाको बार्षिक पुस्तिकामा उल्लेख गरिएको छ ।
आयोजनाका दुवै मूल नहरअन्तर्गत शाखा, उपशाखा र प्रशाखा नहर निर्माण पूरा नहुँदा किसानले आवश्यक परेको समयमा बालीमा सिँचाइ गर्न नपाएको सिक्टा आयोजना जल उपभोक्ता समितिका अध्यक्ष शालिकराम डाँगीले बताएका छन् । सिंचाई पुगेपछि उत्पादन वृद्धि भएको राप्तीसोनारी गाउँपालिका वडा नं. ३ का किसान चुर्ण थारु बताउँछन् । ‘सिक्टा सिँचाइ आयोजनाको नहर नहुँदा १० कठ्ठा क्षेत्रफल जग्गाबाट उत्पादित वालीले १२ महिना भरी हाम्रो परिवारलाई खान पुग्दैन्थ्यो । धान र गहुँ वेसाएर खान पर्दथ्यो । तर आयोजनाको नहरबाट सिँचाइ भएर त्यही १० कठ्ठा जमिनमा उत्पादन भएको वालीले हाम्रो परिवारलाई वर्षभरी नै खान पुग्दछ र केही मात्रामा उत्पादन बिक्री पनि गर्दछौं,’ उनी भन्छन् ।
आयोजना सुरुदेखि हालसम्म के–के भए ?
बाँके जिल्लाको अगैयास्थित राप्ती नदीमा सञ्चालित सिँचाइ विकास आयोजनाअन्तर्गत हालसम्म विभिन्न महत्वपूर्ण पूर्वाधार निर्माणका कार्य सम्पन्न भएका छन् । आयोजनाले मूलबाँध, नहर, तटबन्ध, जलाशय तथा लिफ्ट सिँचाइ प्रणाली निर्माणमार्फत कृषि क्षेत्रका लागि सिँचाइ सुविधा विस्तारमा योगदान पु¥याउँदै आएको छ ।
आयोजनाअन्तर्गत राप्ती नदीमा पुलसहित ३१७ मिटर लामो ब्यारेज निर्माण सम्पन्न भएको छ । मूलबाँधको दायाँतर्फ ६२.५ क्युमेक्स बहाव क्षमता भएको हेड रेगुलेटर तथा डिसिल्टिङ बेसिन निर्माण गरिएको छ भने बायाँतर्फ १४.५ क्युमेक्स बहाव क्षमता भएको फ्लसिङ च्यानल निर्माण गरिएको छ । यसैगरी १ हजार ४५० मिटर लामो फ्लसिङ च्यानल समेत निर्माण सम्पन्न भएको छ ।
मूलबाँधको दायाँतर्फ कमाण्ड क्षेत्रसम्म ५० क्युमेक्स क्षमताको ४५.२५ किलोमिटर लामो मूल नहर निर्माण भएको छ । त्यस्तै, बायाँतर्फ १४.५ क्युमेक्स क्षमता भएको पूर्वी मूल नहरको ५३.५ किलोमिटरमध्ये चैनेज ३७+६७५ सम्मको निर्माण कार्य सम्पन्न भएको आयोजनाले जनाएको छ ।
आयोजनाअन्तर्गत कुल ४०५.५९ किलोमिटर शाखा, उपशाखा तथा प्रशाखा नहर निर्माण गर्नुपर्नेमा हालसम्म १५०.५९ किलोमिटर नहर निर्माण भइसकेको छ । यसबाट आयोजनाको कमाण्ड क्षेत्रका कृषकलाई सिँचाइ सुविधा विस्तारमा सहयोग पुगेको छ ।
त्यसैगरी, सिंचित क्षेत्र बचावट कार्यक्रमअन्तर्गत कुल १२५ किलोमिटरमध्ये हालसम्म ३८.५ किलोमिटर तटबन्ध निर्माण सम्पन्न भएको छ । नहर तथा अन्य संरचना निर्माणका लागि हालसम्म १८६ हेक्टर जमिन अधिग्रहण गरिएको छ ।
आयोजनाले सामाजिक सरोकार र जलस्रोत संरक्षणका क्षेत्रमा समेत विभिन्न काम अघि बढाएको छ । सामाजिक सरोकारअन्तर्गत परुवा बाँध निर्माण गरिएको छ भने जलस्रोत संरक्षणका लागि थारुठन्हवा, डल्लीचौर, डहर चण्डी र डौना जलाशय निर्माण भएका छन् ।
पारम्परिक सिँचाइ प्रणालीको संरक्षण तथा पुनरुत्थानअन्तर्गत ठुरे तथा राजकुलोको मर्मत तथा पुनरुत्थान गरिएको छ । यी कार्यबाट करिब २०० हेक्टर क्षेत्रमा थप सिँचाइ सुविधा उपलब्ध भएको जनाइएको छ । साथै टिकुलीपुर, रानीघाट, जामुने खोला, सुतैया खोला, जेठी नाला र दुई खोलीलगायत विभिन्न स्थानमा सिंचित क्षेत्र बचाउका कार्यसमेत सञ्चालन गरिएको छ ।
यसैगरी कचनापुर, बालापुर र ढकेरीमा लिफ्ट सिँचाइ प्रणाली निर्माण गरी कृषिका लागि थप १५० हेक्टर जमिनमा सिँचाइ सुविधा उपलब्ध गराइएको छ ।