आफ्नै दृष्टिमा

मानिसले आफूलाई चिन्न सबैभन्दा धेरै समय आफैंसँग बिताउनुपर्छ भन्ने कुरा मैले उत्तरार्धमा आएर बुझेँ। युवावस्थामा म संसारलाई बदल्ने सपना देख्थेँ, अहिले भने आफूलाई बुझ्ने यात्रामा छु। ऐनामा देखिने अनुहार भरिएको छ, कपाल सेताम्य भएको छ, पाइला पहिलेझैँ फुर्तिला छैनन्। तर भित्र कतै एउटा बालक अझै बाँचेको छ—जसले नयाँ पुस्तकको गन्ध मन पराउँछ, नयाँ शब्द भेट्दा हर्षित हुन्छ, र एउटा राम्रो कविताले आँखा रसाउँछ।म सनत रेग्मी। मेरो परिचय कुनै पदले होइन, कुनै सम्पत्तिले होइन, मैले बाँचेको जीवनले र मैले लेखेका शब्दहरूले दिन्छ। जीवनभर मैले नामभन्दा कामलाई ठूलो ठानेँ। त्यसैले आज पछाडि फर्केर हेर्दा मलाई लाग्छ—मेरो वास्तविक जीवनी कागजमा लेखिएका मितिहरूमा होइन, मैले छोएका मनहरूमा लुकेको छ।मेरो बाल्यकाल कुनै राजकुमारको कथा थिएन। अभाव थियो, संघर्ष थियो, तर त्यही संघर्षले जीवनलाई हेर्ने आँखा दियो।

सानो हुँदा पुस्तक किन्न पैसा हुँदैनथ्यो, तर पुस्तक पढ्ने रहर कहिल्यै मरेन। एउटा किताब हात पर्दा त्यो मेरा लागि सम्पूर्ण संसार हुन्थ्यो। त्यसका प्रत्येक पानामा म भविष्य खोज्थेँ, आशा खोज्थेँ, आफूलाई खोज्थेँ।मलाई अहिले पनि लाग्छ, यदि जीवनमा पुस्तक नभेटिएको भएको भए म सायद अर्को कुनै सामान्य बाटोमा हराइसक्थेँ। पुस्तकले मलाई केवल अक्षर सिकाएन; मानिस बुझ्न सिकायो, दुःख बुझ्न सिकायो, करुणा सिकायो। त्यसैले म पुस्तकलाई निर्जीव वस्तु होइन, जीवित साथी मान्छु।यौवनको उमेरमा धेरैले सम्पत्ति जोड्ने सपना देख्छन्। मैले भने शब्दहरू जम्मा गर्न थालेँ। समाज परिवर्तनको सपना देख्नथालें कसैले त्यसलाई मूर्खता भन्यो, कसैले समयको बर्बादी। तर मलाई थाहा थियो—धनको सीमा हुन्छ, ज्ञानको हुँदैन। आज पनि म त्यही विश्वासमा अडिग छु।

नेपालगञ्ज मेरो जीवनको अभिन्न अध्याय हो। यही सहरका सडक, गल्ली, पुस्तकालय, साहित्यिक मञ्च र साथीभाइहरूले मेरो व्यक्तित्व निर्माण गरे। मैले यसलाई केवल बसोबासको ठाउँ मानेर कहिल्यै हेरिन; यो त मेरो भावनाको भूगोल बन्यो। यहाँका मानिसहरूको सुख–दुःख, यहाँको संस्कृति, यहाँको सहिष्णुता र यहाँको जीवन्तता मेरा रचनाहरूमा पटक–पटक अभिव्यक्त भएका छन्।पुस्तकालयसँगको मेरो सम्बन्ध केवल पदाधिकारीसदस्य थिएन। त्यो सम्बन्ध श्रद्धाको थियो। तेसैले तमेरो घरमा पनि पुस्तकालयका र्याकहरूमा सजिएका पुस्तकहरू मेरा लागि मन्दिरका देवताजस्तै थिए। वर्षौँसम्म पुस्तकालयको सेवामा लाग्दा मैले महसुस गरेँ—एउटा समाजलाई समृद्ध बनाउने सबैभन्दा ठूलो साधन शिक्षा र अध्ययन नै हो। यदि कुनै युवाले पुस्तकालयबाट एउटा असल पुस्तक लिएर आफ्नो सोच परिवर्तन गर्‍यो भने त्यसको मूल्य कुनै पुरस्कारभन्दा ठूलो हुन्छ।

मैले साहित्यिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरेँ, लेखकहरूलाई जोड्ने प्रयास गरेँ, नयाँ प्रतिभाहरूलाई प्रोत्साहन दिन खोजेँ।साहित्यिक संस्थाहरू खोले प्रकाशन र छितरणको प्रयास पनि गरें। कहिलेकाहीँ लाग्थ्यो—यी सबै प्रयासहरूको मूल्य कसले बुझ्ला? तर फेरि मनले भन्थ्यो—रुखले फल आफ्नै लागि फलाउँदैन, नदीले पानी आफ्नै लागि बगाउँदैन। सेवा भनेको प्रतिफलको अपेक्षा नगरी गरिने कर्म हो।जीवनभर मैले धेरै अनुहार देखेँ। केही अनुहारले साथ दिए, केहीले धोका दिए। तर मैले कसैप्रति घृणा पालिनँ। किनकि घृणाले भन्दा क्षमाले मानिसलाई ठूलो बनाउँछ भन्ने विश्वास मैले अनुभवबाट सिकेको हुँ।लेखन मेरो लागि पेशा कहिल्यै भएन। यो त प्रार्थना बन्यो। जब मन पीडाले भरिन्थ्यो, म लेख्थेँ। जब खुसीले भरिन्थ्यो, तब पनि लेख्थेँ। शब्दहरू मेरा आँसु पनि बने, मुस्कान पनि बने। त्यसैले मेरो लेखनमा जीवनका दुवै रंग देखिन्छन्।

साहित्यसेवाले लेपालराजकीय प्रज्ञा प्रज्ञा पतिष्ठनको प्रज्ञ परिषद सदस्य मात्र होइन नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठाको सदस्य सचिब सम्म बमायो तर आज उमेरले धेरै कुरा खोसेको छ। शरीर कमजोर छ, तर आत्मविश्वास कमजोर भएको छैन। बिहान कलम समाउँदा अझै पनि लाग्छ—आज एउटा नयाँ विचार जन्मिन सक्छ। सायद यही आशाले म बावच्नसकेको छु।कहिलेकाहीँ म आफ्नै जीवनलाई एउटा अधुरो पुस्तकसँग तुलना गर्छु। धेरै अध्याय लेखिए, केही अझै बाँकी छन्। तर त्यो अधुरोपनप्रति पनि मेरो गुनासो छैन। किनकि पूर्णता त ईश्वरको मात्र हुन्छ, मानिसको होइन।मलाई जीवनले एउटा कुरा सिकाएको छ—मानिसको वास्तविक उचाइ उसको पदले होइन, उसको संवेदनाले मापन हुन्छ। यदि मेरो लेखनीले कुनै निराश मानिसलाई आशा दिएको छ, कुनै युवालाई पुस्तक पढ्न प्रेरित गरेको छ, कुनै पाठकलाई आफ्नै समाजबारे सोच्न बाध्य बनाएको छ भने मेरो जीवन सफल भएको छ।यसैले आज पनि म आफैंलाई यही भन्छु—”सनत, तिमीले धन कमाउन सकेनौ होला, तर विश्वास कमायौ। तिमीले महल बनाउन सकेनौ होला, तर शब्दहरूको एउटा सानो संसार बनायौ। त्यो संसार नै तिम्रो वास्तविक घर हो।”र, जब कुनै दिन अन्तिम यात्रा सुरु हुनेछ, म चाहन्छु मेरो नामभन्दा पहिले मेरा शब्दहरू बाँचून्। किनकि मानिसको शरीर माटोमा मिल्छ, तर असल विचार समयको सीमाभन्दा धेरै परसम्म यात्रामा निस्किरहन्छ।

जीवनलाई पछाडि फर्केर हेर्दा मलाई लाग्छ, म कुनै ठूलो उपलब्धिको शिखरमा उभिएको मानिस होइन; म त बाटो बनाउँदै हिँडेको एउटा साधारण यात्री मात्र हुँ। मैले हिँडेको बाटोमा फूलभन्दा काँडा धेरै थिए, तर ती काँडाहरूले नै मेरा खुट्टालाई बलियो बनाए। त्यसैले आज संघर्ष सम्झँदा पीडा होइन, एउटा मीठो गर्व महसुस हुन्छ।
साहित्य मेरो रहर मात्र थिएन, त्यो मेरो धर्म बन्यो। जब समाज विभाजित देखिन्थ्यो, मैले शब्दमार्फत मानिसहरूलाई जोड्ने सपना देखेँ। जब निराशा बढ्थ्यो, म आशाको कविता लेख्थेँ। जब अन्याय देख्थेँ, कलम मौन बस्न मान्दैनथ्यो। सायद त्यसैले मेरा लेखहरू केवल मनोरञ्जनका लागि होइन, समाजसँग संवाद गर्ने प्रयास मा छन्।
नेपालगञ्जको साहित्यिक एकताकालागि कति दौडधुप गर्नुपर्छ, कति ढोका ढकढक्याउनुपर्छ, कति अस्वीकार सहनुपर्छ भन्ने कुरा आयोजकले मात्र बुझ्छ। तर कार्यक्रम सम्पन्न भएपछि श्रोताको अनुहारमा देखिएको सन्तोषले ती सबै दुःख बिर्साइदिन्छ।

महेन्द्र पुस्तकालयसँग बिताएका वर्षहरू मेरो जीवनका अमूल्य वर्ष हुन्। पुस्तकालयको ढोका खोल्ने प्रत्येक समय मलाई नयाँ उत्साह मिल्थ्यो। पुस्तक फिर्ता गर्न आउने विद्यार्थी, नयाँ पुस्तक खोज्ने पाठक, पुराना ग्रन्थ पल्टाउँदै गरेका वृद्धहरू—यी सबै दृश्यहरूले मलाई विश्वास दिलाउँथे कि समाज अझै जीवित छ, ज्ञानको ज्योति अझै निभेको छैन।

मलाई नयाँ पुस्तासँग विशेष आशा छ। प्रविधिको युगले उनीहरूलाई संसार हातमा दिएको छ, तर पुस्तकको गहिराइलाई प्रविधिले प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन। मोबाइलले सूचना दिन सक्छ, तर पुस्तकले विवेक दिन्छ। यही विश्वासका कारण मैले सधैँ पढ्ने संस्कृतिलाई प्राथमिकता दिएँ।
जीवनमा धेरै सम्मानहरू पनि प्राप्त भए। ती सम्मानहरूले हर्ष त दिए, तर मैले कहिल्यै तिनलाई यात्राको अन्तिम गन्तव्य मानिनँ। सम्मान भनेको समाजले दिएको माया हो; त्यसलाई अभिमानमा होइन, जिम्मेवारीमा बदल्नुपर्छ। प्रत्येक सम्मानपछि म आफूलाई अझ बढी उत्तरदायी ठान्थेँ।
यद्यपि सबै कुरा सुखद थिएनन्। कहिलेकाहीँ आफ्नै मान्छेबाट उपेक्षा पाइयो, कहिलेकाहीँ श्रमको उचित मूल्याङ्कन भएन। धेरैपटक यस्तो पनि लाग्यो—कलम समाएर बिताएको जीवन आर्थिक हिसाबले निकै कठिन रहेछ। तर त्यसबेला मनले एउटै कुरा भनिरह्यो—”यदि शब्द बेचेर मात्र लेख्नुपर्छ भने त्यो साहित्य होइन, व्यापार हो।”

बुढ्यौलीले शरीरलाई विस्तारै थकाएको छ। स्वास्थ्यले पहिलेजस्तो साथ दिँदैन। तर मनमा एउटा अनौठो बेचैनी अझै बाँकी छ। नयाँ निबन्ध लेख्ने, नयाँ कथा सिर्जना गर्ने, अधुरा पाण्डुलिपिहरू पूरा गर्ने इच्छा अझै मरेको छैन। समय कम हुँदै गएको अनुभूति हुन्छ, त्यसैले प्रत्येक दिनलाई एउटा अन्तिम अवसरझैँ उपयोग गर्न मन लाग्छ।
आज म आफ्ना पाठकहरूलाई सम्झन्छु। उनीहरू नभएको भए मेरो लेखनीको अर्थ के हुन्थ्यो? लेखकले लेख्छ, तर उसको रचनालाई जीवन दिने पाठक नै हुन्। त्यसैले मेरो प्रत्येक पुस्तकमा मेरा पाठकहरूको अदृश्य हस्ताक्षर पनि छ।
कहिलेकाहीँ रातको निस्तब्धतामा म आफैँसँग कुरा गर्छु—”सनत, तिमीले खोजेको कुरा भेट्यौ त?” त्यस प्रश्नको उत्तर सधैँ एउटै आउँछ—”खोजी अझै सकिएको छैन।” सायद लेखकको यात्रा कहिल्यै समाप्त हुँदैन। अन्तिम साससम्म पनि उसले नयाँ सत्य खोजिरहन्छ।
अब जीवनको साँझ नजिकिँदै जाँदा मलाई कुनै वैभवको इच्छा छैन। केवल यति चाहना छ—मेरा शब्दहरूले आगामी पुस्तालाई पढ्न, सोच्न, प्रश्न गर्न र मानवीय बन्न प्रेरित गरून्। यदि त्यो सम्भव भयो भने मेरो जीवन व्यर्थ गएको हुनेछैन।
म आफैँलाई हेरेर मुस्कुराउँछु। समयले मेरो अनुहारमा चाउरी थप्यो, तर विश्वास मेटाउन सकेन। संघर्षले शरीर थकायो, तर आत्मालाई पराजित गर्न सकेन। त्यसैले आज पनि म गर्वका साथ भन्न सक्छु—मेरो जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि मैले लेखेका पुस्तकहरू होइनन्, मैले बचाइराखेको मानवीय संवेदना हो।
सायद यही नै सनत रेग्मी हुनुको वास्तविक अर्थ हो अब जीवनको साँझ गाढा हुँदै गएको छ। पश्चिमको आकाशमा डुब्न लागेको सूर्यलाई हेर्दा मलाई आफ्नै जीवन सम्झना आउँछ। एक समय थियो, जब म पनि बिहानको घामझैँ उज्यालो सपना बोकेर दौडिरहेको थिएँ। आज त्यो दौड विस्तारै हिँडाइमा बदलिएको छ। तर यो हिँडाइमा हतार छैन, पछुतो पनि छैन। किनकि मैले जीवनसँग हार मानेको छैन; बरु जीवनलाई जति पाएँ, त्यति नै प्रेम गर्न सिकेको छु।

मृत्युको कुरा गर्दा धेरै मानिस डराउँछन्। म पनि मानिस नै हुँ, त्यसैले डरको पूर्ण अभाव छैन। तर मृत्युभन्दा ठूलो सत्य जीवन हो भन्ने विश्वासले मलाई सधैँ सान्त्वना दिएको छ। म एक दिन रहनेछैनँ, तर यदि मेरा शब्दहरू कुनै पुस्तकको पानामा, कुनै पुस्तकालयको आलमारीमा, कुनै विद्यार्थीको स्मृतिमा वा कुनै पाठकको मनमा जीवित रहे भने मेरो अनुपस्थितिलाई पनि उपस्थितिले जित्नेछ।

कहिलेकाहीँ म आफ्ना पुराना पाण्डुलिपिहरू पल्टाउँछु। कतै मसी फिक्का भएको छ, कतै अक्षर धमिला भएका छन्। तर ती अक्षरभित्र मेरो युवावस्थाको जोश अझै बाँचेको छ। त्यहाँ मेरा आँसु पनि छन्, मेरा सपनाहरू पनि छन्, असफलताका धर्साहरू पनि छन् र आशाका उज्याला रेखाहरू पनि छन्। ती पानाहरू हेर्दा लाग्छ—मानिसले आफ्नो जीवन सबैभन्दा इमानदार ढङ्गले आफ्नै लेखाइमा लुकाएर राखेको हुन्छ।
म आफ्ना समकालीन साथीहरूलाई सम्झन्छु। कतिपय समयको यात्रामा धेरै अघि नै बिदा भए। कतिपयसँग भेटघाट टुट्यो। तर उनीहरूसँग बिताएका साहित्यिक बहस, कविता वाचन, हाँसो, मतभेद र आत्मीयता आज पनि मेरो स्मृतिमा ताजै छन्। समयले मानिसहरूलाई टाढा पुर्‍याउँछ, तर सम्झनालाई कहिल्यै वृद्ध बनाउँदैन।
मेरा सन्तान, परिवार, साथीभाइ, सहकर्मी र पाठकहरू—तपाईंहरू सबैप्रति म कृतज्ञ छु। मैले सधैँ सही निर्णय गरेँ भन्ने दाबी गर्दिनँ। मबाट गल्तीहरू पनि भए होलान्। कहिलेकाहीँ कठोर वचन बोलेँ होला, कहिलेकाहीँ कसैको अपेक्षा पूरा गर्न सकिनँ होला। यदि त्यसबाट कसैको मन दुखेको छ भने त्यो मेरो जीवनको एउटा अपूरो पश्चात्ताप बनेर रहनेछ। मानिस पूर्ण हुँदैन; उसले आफ्नो अपूर्णतालाई स्वीकार गर्न सक्नुपर्छ।

नयाँ पुस्तालाई म एउटा मात्र कुरा भन्न चाहन्छु—समयसँग दौड, तर आफ्ना जरा नबिर्स। प्रविधिलाई अँगाल, तर पुस्तकलाई नछोड। प्रसिद्धिको पछि लाग, तर चरित्रलाई कहिल्यै नबेच। शब्द लेख्नुअघि मानिस बन्न सिक। किनकि असल साहित्यकार हुनु भन्दा पहिले असल मानिस हुनु आवश्यक छ।

मलाई सोधिन्छ—”तपाईंको सबैभन्दा ठूलो कृति कुन हो?” म मुस्कुराउँछु। मेरा लागि एउटै पुस्तक वा एउटा कविता सबैभन्दा ठूलो कृति होइन। यदि मैले कसैमा पढ्ने बानी जगाएँ, कसैलाई पुस्तकालयसम्म पुग्ने प्रेरणा दिएँ, कसैलाई आफ्नै माटो, भाषा र संस्कृतिप्रति प्रेम गर्न सिकाएँ भने त्यो नै मेरो महान् कृति हो।

अब मलाई कुनै पुरस्कारको लोभ छैन। कुनै पदको चाहना छैन। केवल एउटा सानो चाहना छ—मेरा पुस्तकहरू धुलोले नढाकून्। तिनलाई पढ्ने पुस्ता जन्मिरहोस्। शब्दहरू पुस्तादेखि पुस्तासम्म यात्रा गरिरहून्। यही यात्रामा मेरो जीवनले पनि आफ्नो निरन्तरता पाओस्।

जब मेरो अन्तिम दिन आउनेछ, सायद कसैले मेरो नाम सम्झनेछ, कसैले बिर्सनेछ। तर त्यसले मलाई फरक पार्नेछैन। किनकि मैले आफ्नो जीवन स्मारक बनाउन होइन, अर्थपूर्ण बनाउन जिएको हुँ। अर्थपूर्ण जीवन नै मानिसको सबैभन्दा ठूलो स्मृति हो।
अन्तिम पटक म आफ्नै मनलाई भन्छु— “सनत, तिमीले जीवनसँग धेरै मागेनौ। जति पायौ, त्यसलाई प्रेम गर्‍यौ। जति दुःख आयो, त्यसलाई शब्दमा बदल्यौ। जति खुसी आयो, त्यसलाई बाँड्यौ। अब यदि समयले कलम थमाइदियो भने पनि कुनै गुनासो नराख। किनकि तिम्रो यात्रा समाप्त भए पनि तिम्रा शब्दहरूको यात्रा अझै बाँकी रहनेछ।”
यही विश्वास नै मेरो अन्तिम प्रार्थना हो।
यदि कुनै दिन नेपालगञ्जको कुनै पुस्तकालयमा एउटा युवा मेरो पुस्तक पल्टाउँदै सोचोस्—”यो लेखकले त मेरो मनकै कुरा लेखेछ”—त्यही क्षण म फेरि एकपटक जीवित हुनेछु।

म सनत रेग्मी हुँ। मेरो जीवनको परिचय कुनै जीवनीका पानामा सीमित छैन। त्यो त मैले प्रेम गरेका पुस्तकहरूमा, मैले सम्मान गरेको भाषामा, मैले समर्पित गरेको समाजमा र मैले विश्वास गरेको मानवतामा फैलिएको छ। शरीरको आयु सीमित हुन्छ, तर सत्य, सद्भाव र सिर्जनाको आयु समयभन्दा पनि लामो हुन्छ।
यसैले म शान्त मनले जीवनलाई धन्यवाद दिन्छु। धन्यवाद, मलाई शब्दहरू दिएकोमा। धन्यवाद, मलाई मानिसहरूलाई प्रेम गर्न सिकाएकोमा। र धन्यवाद, मलाई सनत रेग्मी भएर बाँच्ने अवसर दिएकोमा।