सुरेन्द्र मधेसिया
भारत–नेपाल सीमा क्षेत्रमा सुरक्षा निगरानी कडा रहेको दाबी भइरहे पनि सीमावर्ती गाउँका विभिन्न बाटो प्रयोग गरेर खसीबाख्रा, कुखुरा, हाँसको मासु ओसारपसार भइरहेको आरोप स्थानीयले लगाएका छन् । एसएसबीको नियमित तैनाथी र प्रहरीको मोटरसाइकल गस्ती भइरहँदा पनि प्रतिबन्धित वस्तुको आवागमन नरोकिएको भन्दै उनीहरूले सीमा निगरानीमाथि प्रश्न उठाएका हुन् ।
स्थानीयका अनुसार, रुपईडीहा नगर पंचायत क्षेत्रसँगै निबिया, मनवरिया र सीतापुरवा हुँदै पश्चिमतर्फका पचपकरी, रंजीतबोझा, शिवपुर मोहरनिया र बख्शी गाउँ आसपासका बाटा तस्करीका लागि प्रयोग भइरहेको आरोप छ । ती बाटाबाट नेपाल र भारततर्फ खसीबाख्रा, कुखुरा, हाँसको मासु लैजाने गरिएको स्थानीयको दाबी छ ।
प्रत्यक्षदर्शीका अनुसार, खसी बाख्रालाई पैदल हिँडाएर सीमा कटाउने गरिएको छ । कुखुरा र हाँस, चल्ला भने साइकल तथा मोटरसाइकलमा राखेर नेपालतर्फ पु¥याउने गरिएको उनीहरूको आरोप छ । कुखुराको मासुसमेत यस्तै माध्यमबाट सीमा वारपार भइरहेको स्थानीय बताउँछन् ।
सीमा क्षेत्रमा सुरक्षा संयन्त्रको बाक्लो उपस्थिति हुँदाहुँदै यस्ता गतिविधि भइरहेको आरोप लागेपछि स्थानीयले निगरानी प्रणालीको प्रभावकारितामाथि छानबिन गर्नुपर्ने बताएका छन् । उनीहरूका अनुसार, रुपईडीहाको पूर्व र पश्चिमतर्फ करिब एक–दुई किलोमिटरको दूरीमा एसएसबीको ४२औं वाहिनीका पोस्ट छन् । ती पोस्टमा दिनरात जवान परिचालन हुने गरेको उनीहरूको भनाइ छ ।
एसएसबीको नियमित उपस्थितिसँगै नेपाल–भारत सीमावर्ती क्षेत्रमा प्रहरीले पनि मोटरसाइकलबाट गस्ती गर्दै आएको छ । सुरक्षा निकायको गस्ती र पोस्टहरूबाट हुने निगरानीका बाबजुद गाउँका भित्री बाटोबाट लगातार तस्करी भइरहेको गुनासो आउनुले सीमा सुरक्षाको व्यवस्थापनमाथि प्रश्न उठाएको स्थानीय जानकारको भनाइ छ ।
‘सीमामा सुरक्षा निकायको उपस्थिति र गस्ती भइरहेकै अवस्थामा यस्ता गतिविधि भइरहेको हो भने कुन बाटो प्रयोग भइरहेको छ भन्ने विषयमा गम्भीर छानबिन हुनुपर्छ,’ स्थानीय जानकारले भने, ‘निगरानीका बीच सामान कसरी सीमा पार भइरहेको छ भन्ने पनि स्पष्ट हुन आवश्यक छ ।’
नेपालमा पक्षीमा बर्ड फ्लूको विषयलाई लिएर प्रतिबन्ध लगाइएको अवस्थामा कुखुरा तथा त्यसका चल्ला सीमापार भइरहेको आरोपलाई स्थानीयले थप संवेदनशील विषयका रूपमा लिएका छन् । उनीहरूका अनुसार नेपालतर्फ प्रतिबन्धित रूपमा ल्याइएका कुखुरा र त्यसका चल्ला फेला पर्ने गरेका छन् ।
‘नेपालमा बर्ड फ्लूका कारण प्रतिबन्ध रहेको अवस्थामा पनि कुखुरा र चल्ला आउने गरेको कुरा पटक–पटक उठ्ने गरेको छ,’ स्थानीयले भने, ‘सुरक्षा निकायले समातेर पशु क्वारेन्टाइन कार्यालयको सहयोगमा नष्ट गर्ने गरेको पनि जानकारीमा आएको छ ।’
स्थानीयवासीले सीमा क्षेत्रमा प्रतिबन्धित वस्तुको आवागमनबारे प्रभावकारी अनुसन्धान आवश्यक रहेको बताएका छन् । उनीहरूले केवल सामान बरामद गर्नेभन्दा पनि सीमा पार गर्न प्रयोग भइरहेका बाटो पहिचान गर्नुपर्ने बताएका छन् ।
उनीहरूका अनुसार, रुपईडीहा नगर पंचायत क्षेत्रदेखि सीमावर्ती गाउँसम्मका विभिन्न बाटाको निगरानी बढाउन आवश्यक छ । सुरक्षा पोस्ट र गस्तीको व्यवस्था हुँदाहुँदै पनि यस्ता गतिविधि भइरहेको हो भने निगरानीमा कहाँ कमजोरी भइरहेको छ भन्ने विषयमा पनि अनुसन्धान हुनुपर्ने उनीहरूको माग छ ।
‘तस्करीका लागि कुन–कुन बाटो प्रयोग भइरहेका छन् र सुरक्षा निगरानी हुँदाहुँदै त्यस्ता गतिविधि कसरी सञ्चालन भइरहेका छन् भन्ने पत्ता लगाउनुपर्छ,’ एक स्थानीयले भने ।
क्षेत्रवासीले घटनाको निष्पक्ष छानबिन गर्न माग गरेका छन्। छानबिनका क्रममा कुनै प्रहरी कर्मचारी वा सुरक्षा संयन्त्रसँग जोडिएको व्यक्तिको संलग्नता पुष्टि भएमा कानुनअनुसार कारबाही गर्नुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ ।
स्थानीयका अनुसार, सीमा क्षेत्रमा हुने अवैध गतिविधि नियन्त्रण गर्न सुरक्षा निकायबीच समन्वय थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ । सीमा निगरानीमा देखिएका कमजोरी पहिचान गरेर सुधार गर्न सके मात्रै भारत–नेपाल सीमामा सुरक्षा व्यवस्थाप्रति सर्वसाधारणको विश्वास कायम रहने उनीहरूको भनाइ छ ।