मनुस्मृति: सबैले उद्धृत गर्ने, कमैले पढेको ग्रन्थ

सामाजिक सञ्जालमा यस ग्रन्थका नाममा घुम्ने धेरै “श्लोक” यसमा छँदै छैनन्। तर जुन साँच्चै छन्, तिनले उठाउने प्रश्न पनि उत्तिकै गम्भीर छन्। भक्ति र घृणा दुवैलाई पन्छाएर, प्रमाणले के भन्छ?

मनुस्मृति खोलेर छैटौँ अध्यायको ९२ औँ श्लोकमा पुग्नुभयो भने त्यहाँ धर्मको परिभाषा भेटिन्छ। र त्यो परिभाषामा जात छैन, जन्म छैन, पूजापद्धति छैन। धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः।धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशको धर्मलक्षणम्॥ अर्थात धैर्य, क्षमा, आत्मसंयम, चोरी नगर्नु, शुद्धता, इन्द्रियनिग्रह, बुद्धि, विद्या, सत्य र अक्रोध। यी दश गुणलाई ग्रन्थ स्वयंले धर्मका लक्षण भनेको छ। अर्थात् मनुस्मृतिका लागि धर्म भनेको आस्था होइन, आचरण हो; कर्तव्य र सामाजिक सन्तुलनको सिद्धान्त हो।

अब त्यही ग्रन्थको आठौँ अध्यायको २७२ औँ श्लोक पढ्नुहोस्। शूद्रले ब्राह्मणलाई घमण्डसाथ धर्मको उपदेश दिए राजाले उसको मुख र कानमा तातो तेल हालोस् भनिएको छ।

अनि तेस्रो कुरा, जुन झन् कमैलाई थाहा छ। यही श्लोकमाथि टीका लेख्दा नवौँ वा दशौँ शताब्दीका मेधातिथिले अपवाद राखिदिए: शूद्रले उपयुक्त समय र ठाउँमा, मित्रभावले कसैको त्रुटि देखाइदिन्छ भने त्यसमा केही दोष छैन। अरू धर्मशास्त्रहरूले यही अपराधमा फरक फरक दण्ड तोकेका छन्। अर्थात् यो श्लोक हजार वर्षअघि नै विवादमा थियो।

एउटै ग्रन्थ, तीन तह। मनुस्मृतिबारे हुने अधिकांश झगडा पहिलो दुई तहमध्ये कुन देखाउने भन्ने रोजाइमै टुंगिन्छ, र तेस्रो तह अर्थात् व्याख्याको हजार वर्ष लामो परम्परा बहसमा आउँदै आउँदैन। समस्या यो हो कि दुवै पक्षका अधिकांश मानिसले ग्रन्थ पढेकै हुँदैनन्।

पहिले, यो ग्रन्थ हो के?

मनुस्मृतिको मूल नाम मानव धर्मशास्त्र हो। बाह्र अध्याय, करिब २,६८५ श्लोक। अधिकांश विद्वान् यसको रचनाकाल ई.पू. २०० देखि ई.सं. २०० को बीचमा राख्छन्। महर्षि मनु एक व्यक्तिले एकै बसाइमा लेखेको होइन। यो शताब्दीयौँको संकलन र सम्पादनको उपज हो।

सबैभन्दा पहिले सच्याउनुपर्ने दाबी यही हो कि “मनुस्मृति” एउटै, अपरिवर्तित, प्रामाणिक पुस्तक कहीँ छ वा छैन। आज संसारभर उद्धृत हुने पाठ वस्तुतः कुल्लूक भट्टको टीकासहितको कोलकातामा भेटिएको प्रति हो, जसलाई विद्वान्हरू “भल्गेट” अर्थात् प्रचलित संस्करण भन्छन्।

दोस्रो, र झन् महत्त्वपूर्ण: मनुस्मृति कहिल्यै कुनै प्राचीन राज्यको लागू कानुन थिएन। धर्मशास्त्र श्रुति होइन, स्मृति हो। अर्थात् आदर्श आचारसंहिताबारे विद्वान्हरूको शास्त्रीय बहस। अभिलेखहरूले देखाउँछन्, वास्तविक न्याय स्थानीय प्रथा, व्यापारिक श्रेणी र गाउँका पञ्चायतले चलाउँथे। यो ग्रन्थमाथि कम्तीमा नौ ठूला संस्कृत टीका लेखिएका छन्, र भारुचि, मेधातिथि, गोविन्दराज, कुल्लूक, नारायण, नन्दनजस्ता टीकाकारहरू एउटै श्लोकको अर्थमा आपसमै बाझेका छन्। ग्रन्थ कहिल्यै एक्लै पढिएन। यो सधैँ बहससहित पढियो।

धर्मको परिभाषा, र त्यसभित्रको खुला ढोका

दोस्रो अध्यायको ६ र १२ औँ श्लोकमा धर्मका चार स्रोत तोकिएका छन्: वेद, स्मृति अर्थात् परम्परा, सदाचार अर्थात् सज्जनहरूको आचरण, र आत्मनस्तुष्टि अर्थात् आफ्नै अन्तस्करणको सन्तुष्टि।

चौथो स्रोतमा ध्यान दिनुहोस्। अन्तिम कसीमा शास्त्रले व्यक्तिको विवेकलाई पनि प्रमाण मानेको छ। बाह्रौँ अध्यायको १०५ र १०६ औँ श्लोकमा त झन् प्रत्यक्ष, अनुमान र शास्त्र तीनै प्रमाण चाहिने र “जसले तर्कद्वारा ऋषिवचन र शास्त्रको परीक्षण गर्छ, उसैले धर्म जान्दछ” भनिएको छ। अन्धानुकरणलाई यो ग्रन्थ आफैँले धर्म भन्दैन।

आठौँ अध्यायको १५ औँ श्लोक झन् प्रसिद्ध छ: धर्म नष्ट गर्नेलाई धर्मले नष्ट गर्छ, धर्मको रक्षा गर्नेलाई धर्मले रक्षा गर्छ। कानुनको शासनको प्राचीनतम सूत्रीकरणमध्ये यो एक हो। चौथो अध्यायको १३८ औँ श्लोकमा “सत्य बोल, प्रिय बोल, अप्रिय सत्य नबोल, प्रिय असत्य पनि नबोल” भन्ने व्यावहारिक नैतिकता छ, र २.२२४ मा धर्म, अर्थ र काम तीनैको सन्तुलनलाई श्रेय मानिएको छ। एकांगी त्याग वा एकांगी भोग, दुवैको समर्थन यसमा छैन।

तर इमानदार पाठकले यहीँ अर्को कुरा पनि देख्नुपर्छ। बाह्रौँ अध्यायको १०८ औँ श्लोकमा शास्त्रमा नलेखिएका विषयमा “शिष्ट ब्राह्मणहरूले जे भन्छन् त्यही मान्य हुन्छ” भनिएको छ। विवेकको ढोका खुला त छ, तर त्यसमा एउटा साँचो पनि झुन्ड्याइएको छ।

मनु आफैँ भन्छन्: पहिले चलन हेर

मनुस्मृतिलाई अपरिवर्तनीय दैवी संहिता ठान्नेहरूले सबैभन्दा बढी बेवास्ता गर्ने श्लोकहरू आठौँ अध्यायमै छन्। ४१ औँ श्लोकमा भनिएको छ, धर्म जान्ने राजाले जात, प्रदेश, श्रेणी र कुलका आफ्नै नियम बुझेर मात्र न्याय निरूपण गरोस्। ४६ औँ श्लोकमा झन् स्पष्ट छ: सज्जनहरूले जे अभ्यास गरेका छन् त्यसलाई कानुन बनाऊ, तर त्यो देश, कुल र जातका प्रचलित चलनसँग नबाझिने भए मात्र।

अर्थात् ग्रन्थ आफैँले भन्छ, लिखित नियम सधैँ अन्तिम होइन। यही धारा पछिका धर्मशास्त्रहरूमा झन् बलियो हुँदै गयो। नारदस्मृतिमा त सीधै लेखिएको छ, चलनले नै सबै कुरा टुंग्याउँछ र त्यसले शास्त्रलाई पनि पन्छाइदिन्छ। याज्ञवल्क्यस्मृतिले सदाचारलाई श्रुति र स्मृतिकै हाराहारीमा राख्छ।

“मनुस्मृतिमा यसो लेखेको छ” भन्नु आफैँमा तर्कको अन्त्य होइन। किनभने मनुस्मृति आफैँले भन्छ, चलन हेर।

ग्रन्थ आफैँसँग बाझ्छ, र त्यही सबैभन्दा ठूलो सुराग हो

मनुस्मृति एक व्यक्तिको एक विचार होइन भन्ने प्रमाण कतै बाहिर खोज्नु पर्दैन। ग्रन्थभित्रै छ।

नवौँ अध्यायको ५९ औँ श्लोकमा सन्तान नभएको अवस्थामा नियोग अर्थात् देवर वा नजिकको सपिण्डबाट सन्तान प्राप्त गर्ने विधि तोकिएको छ। ठीक पाँच श्लोकपछि, ६४ देखि ६८ सम्म, त्यही अभ्यासलाई “पशुयोग्य” भनेर निन्दा गरिएको छ र त्यसो गर्ने मानिसलाई मूर्ख भनिएको छ। एउटै अध्यायमा एउटै विषयमा दुई ठीक उल्टा निर्णय।

सम्पत्तिमा पनि उही कथा। आठौँ अध्यायको ४१६ औँ श्लोकमा पत्नी, छोरा र दासको आफ्नो सम्पत्ति नहुने भनिएको छ। तर नवौँ अध्यायको १९४ औँ श्लोकमा स्त्रीधनको स्पष्ट परिभाषा छ, र त्यो सम्पत्ति स्त्रीकै हो। मेधातिथिले यो अन्तर्विरोध मिलाउन ४१६ औँ श्लोकको अर्थ “सम्पत्तिविहीन” होइन, “परनिर्भर” भन्ने लगाउनुपर्‍यो। टीकाकारले पाठ मिलाउनुपर्नु नै पाठमा गाँठो छ भन्ने प्रमाण हो।

दशौँ अध्यायको ८१ देखि ९८ सम्मको आपद्धर्ममा त झन् व्यवस्था लचिलो छ: जीविका चल्न छाडे ब्राह्मणले क्षत्रियको, त्यसले पनि नपुगे वैश्यको वृत्ति अपनाउन सक्छ, र वैश्यले शूद्रको। संकटमा वर्णको पर्खाल आफैँ हल्लिन्छ भन्ने ग्रन्थलाई थाहा थियो।

ती पाना जुन बहसमा कहिल्यै आउँदैनन्

निष्पक्षताको माग यो हो कि आलोचना गर्दा ग्रन्थका सबल पक्ष पनि उत्तिकै इमानदारीका साथ भनियोस्।

ज्ञानको खुलापन- दोस्रो अध्यायको २३८ देखि २४० औँ श्लोकसम्म लेखिएको छ: श्रद्धावान् मानिसले तल्लो जातको मानिसबाट पनि शुद्ध विद्या लिन सक्छ, विषबाट पनि अमृत लिनू, बालकबाट पनि सुभाषित लिनू, शत्रुबाट पनि सदाचार सिक्नू।

अहिंसाको शृंखलागत बुझाइ- पाँचौँ अध्यायको ४५ औँ श्लोक भन्छ, निर्दोष प्राणीलाई आफ्नो सुखका लागि पीडा दिनेले जीवित वा मृत, कुनै अवस्थामा सुख पाउँदैन। ५१ औँ श्लोकमा मासुको हकमा अनुमति दिने, काट्ने, किन्ने, बेच्ने, पकाउने र खाने सबैलाई समान रूपमा हिंसाको भागीदार भनिएको छ। नैतिक उत्तरदायित्वको यो बुझाइ आजको आपूर्ति शृंखला नैतिकतासँग अचम्मको हदसम्म मिल्छ।

जलस्रोतको संरक्षण- चौथो अध्यायको ५६ औँ श्लोकमा पानीमा मलमूत्र, थुक, रगत, विष वा कुनै अशुद्ध वस्तु फाल्न निषेध छ।

छोरी बेच्नु पाप- तेस्रो अध्यायको ५१ औँ श्लोक स्पष्ट छ: धर्म जान्ने कुनै पनि बाबुले छोरीको बदलामा सानोभन्दा सानो शुल्क पनि लिनु हुँदैन, लोभले शुल्क लिने बाबु सन्तान बेच्ने हो। ५२ औँ श्लोकमा स्त्रीको सम्पत्तिमा बाँचिरहने आफन्तलाई पापी भनिएको छ।

दैनिक सामाजिक दायित्व- तेस्रो अध्यायको ७० औँ श्लोकको पञ्चमहायज्ञमा अध्ययन र अध्यापन, पितृतर्पण, देवयज्ञ, अन्य प्राणीका लागि अन्न छुट्याउने भूतबलि, र अतिथिसत्कार गरी पाँच दैनिक कर्तव्य तोकिएका छन्।

राजधर्म: राजा पनि दण्डभन्दा माथि छैन

सातौँ र आठौँ अध्याय मनुस्मृतिका सबैभन्दा कम चर्चा हुने तर सबैभन्दा परिष्कृत भाग हुन्। सातौँ अध्यायको १४ देखि १८ औँ श्लोकसम्म दण्ड अर्थात् राज्यशक्तिलाई स्वयं धर्मको मूर्त रूप भनिएको छ। दण्डले नै सबै प्राणीको रक्षा गर्छ, प्रजा सुतेको बेला पनि त्यो जागा रहन्छ। यो थोमस होब्सको लेभिआथानभन्दा हजार वर्षअघिको राज्य आवश्यकताको तर्क हो।

तर यहीँ मोड आउँछ। २७ र २८ औँ श्लोकमा भनिएको छ, जो शासक विलासी, पक्षपाती र कपटी छ, ऊ आफैँले दिएको अन्यायपूर्ण दण्डबाट नष्ट हुन्छ, र त्यो दण्डले उसलाई उसकै आफन्तसहित लैजान्छ। ३० औँ श्लोकमा लोभी, मूर्ख, अपरिपक्व वा भोगासक्त मानिसले दण्ड चलाउनै नसक्ने भनिएको छ। ४४ औँ श्लोकमा राजाको पहिलो योग्यता नै इन्द्रियविजय तोकिएको छ: जसले आफ्नै इन्द्रिय जित्न सक्दैन, उसले प्रजा शासन गर्न सक्दैन।

कर उठाउने अधिकार पनि असीमित छैन। १२७ देखि १३० औँ श्लोकसम्म राजाले “जुका, बाछो र मौरीले जस्तै थोरै थोरै” कर लिनुपर्ने र तोकिएको अनुपातभन्दा बढी नलिनुपर्ने भनिएको छ। ११५ देखि ११७ औँ श्लोकसम्म एक गाउँदेखि हजार गाउँसम्मको स्तरीकृत प्रशासनिक पिरामिड छ, जहाँ हरेक तह माथिल्लो तहप्रति जवाफदेह हुन्छ। १४४ औँ श्लोकमा राजाको सर्वोच्च धर्म प्रजाको रक्षा हो भनिएको छ। कर लिने अधिकार यही दायित्वबाट जन्मन्छ।

आठौँ अध्यायमा ४ देखि ७ औँ श्लोकसम्म मुद्दाका अठार शीर्षक अर्थात् व्यवहारपद सूचीबद्ध छन्: ऋण नतिर्नु, धरौटी, स्वामित्वबिनाको बिक्री, साझेदारी, दान फिर्ता, ज्याला नदिनु, सम्झौता उल्लंघन, सीमा विवाद, कुटपिट, मानहानि, चोरी, हिंसा, व्यभिचार, दम्पतीका कर्तव्य, अंशबन्डा र जुवा। ४३ औँ श्लोकमा राजा वा उसका कर्मचारीले आफैँ मुद्दा उठाउन र अरूले ल्याएको मुद्दा दबाउन नहुने भनिएको छ। १२९ औँ श्लोकमा दण्डको क्रम तोकिएको छ: पहिले सम्झाउने, त्यसपछि हप्काउने, त्यसपछि जरिवाना, अनि मात्र शारीरिक दण्ड। २८ औँ श्लोकमा निःसन्तान महिला, विधवा र रोगी महिलाको संरक्षणलाई राज्यको दायित्व मानिएको छ।

यो प्राचीन राज्यचिन्तनको परिष्कृत ढाँचा हो। शक्तिको सीमा, करको अनुपात, प्रक्रियागत न्याय र शासकको आत्मसंयम, सबै यहाँ छन्। तर एउटा कुरा यहाँ छैन, र त्यही यसको सबैभन्दा ठूलो सीमा हो: समान नागरिकता। उही अपराधमा दण्ड फरक हुने संरचना यसैभित्र गाडिएको छ।

“हिन्दू कानुन” वास्तवमा कसले बनायो?

मनुस्मृतिलाई हिन्दूहरूको कानुनी संहिताको दर्जा कसैले दिएको छ भने त्यो प्राचीन भारतले होइन, अठारौँ शताब्दीको ईस्ट इन्डिया कम्पनीले दिएको हो।

सन् १७७२ मा वारेन हेस्टिङ्सको न्यायिक योजनाले तोक्यो, उत्तराधिकार, विवाह, जात र धार्मिक विषयमा मुसलमानलाई कुरानको र “जेन्टु” अर्थात् हिन्दूलाई शास्त्रको कानुन लागू हुनेछ। समस्या यो थियो कि त्यो “शास्त्रको कानुन” कतै एकठाउँमा लेखिएको थिएन। त्यसैले बनाउनुपर्‍यो। एघार जना पण्डित नियुक्त गरेर संस्कृतबाट फारसी र फारसीबाट अंग्रेजी हुँदै सन् १७७६ मा नथानिएल हलहेडले “अ कोड अफ जेन्टु लज” प्रकाशित गरे। हलहेडलाई संस्कृत आउँदैनथ्यो।

सन् १७९४ मा सर विलियम जोन्सले मनुस्मृतिको अंग्रेजी अनुवाद निकाले, र त्यसको शीर्षकमै लेखिएको छ, “कुल्लूकको टीका अनुसार” । सन् १७९७ र ९८ मा हेनरी कोलब्रुकको “डाइजेस्ट” आयो। यसरी शताब्दीयौँदेखि चलिआएको बहुल, स्थानीय, प्रथाजन्य न्यायपद्धतिलाई अदालतले पढ्न मिल्ने एउटै किताबमा खुम्च्याइयो।

अझ रोचक कुरा के भने, भारतको हिन्दू सम्पत्ति कानुनको वास्तविक जग मनुस्मृति होइन। त्यो हो एघारौँ शताब्दीका विज्ञानेश्वरको मिताक्षरा, जुन याज्ञवल्क्यस्मृतिको टीका हो।

भारतको हिन्दू उत्तराधिकार ऐन, १९५६ को दफा ६ मा नाम मनुको छैन, मिताक्षराको छ। सन् २००५ को संशोधनले छोरीलाई जन्मसिद्ध सहदायिक बनाउँदा पनि सन्दर्भ त्यही मिताक्षरा हो। मनुस्मृतिलाई “हिन्दू कानुनको आधार” भन्नु त्यसैले कानुनी इतिहासकै दृष्टिले गलत हो।

अन्तिम विडम्बना यो हो कि औपनिवेशिक अदालतले पाठलाई प्राथमिकता दिँदा कतिपय अवस्थामा स्थानीय चलनभन्दा कठोर परिणाम निस्क्यो। सन् १८५६ को हिन्दू विधवा पुनर्विवाह ऐनको दफा २ ले पुनर्विवाह गर्ने विधवाबाट पहिलो पतिको सम्पत्ति खोस्ने व्यवस्था गर्‍यो। जुन समुदायमा विधवा विवाह पहिल्यैदेखि चल्थ्यो र सम्पत्ति खोसिँदैनथ्यो, त्यहाँ पनि अदालतले यही पाठजन्य नियम लागू गरिदियो। सन् १८६८ मा प्रिभी काउन्सिलले “चलनको स्पष्ट प्रमाणले लिखित शास्त्रीय पाठलाई पछि पार्छ” भन्ने सिद्धान्त त तोक्यो, तर व्यवहारमा पाठ नै बलियो हुँदै गयो।

नेपालको आफ्नै कथा, र एउटा प्रचलित भ्रम

नेपालमा जात व्यवस्थाको कुरा उठ्नेबित्तिकै जयस्थिति मल्लको नाम आउँछ। तर यो श्रेय मुख्यतः उन्नाइसौँ शताब्दीको भाषावंशावलीमा आधारित छ। उनकै पालामा तयार भएको गोपालराजवंशावलीमा त्यस्तो जात संहिताको वर्णन छैन, र नेपाली इतिहासकारहरूले लिच्छविकालदेखि नै जातभेद रहेको र मल्लकालमा त्यसको पुनर्संरचना मात्र भएको औँल्याएका छन्। रमाइलो कुरा, जयस्थिति मल्लले नै सन् १३८० तिर तयार पार्न लगाएको न्यायग्रन्थ मानव न्यायशास्त्र मनुस्मृतिको होइन, नारदस्मृतिको परम्परामा उभिएको छ।

नेपालको वास्तविक मोड वि.स. १९१० हो, जब जंगबहादुर राणाको अगुवाइमा मुलुकी ऐन जारी भयो। यो एक व्यक्तिको कलमबाट निस्केको होइन; दुई सयभन्दा बढी सदस्यको कानुन परिषद्ले वर्षौं लगाएर तयार पारेको हो। यसले जनतालाई “चार वर्ण छत्तीस जात”का रूपमा सम्बोधन गर्‍यो र आन्ड्रास होफरले देखाएझैँ पाँच तहको श्रेणी बनायो: तागाधारी, नमासिन्या मतवाली, मासिन्या मतवाली, पानी नचल्ने तर छोइछिटो हाल्नु नपर्ने, र पानी नचल्ने र छोइछिटो हाल्नुपर्ने। सजाय अपराधले मात्र होइन, अपराधीको जातले पनि निर्धारण हुन्थ्यो। ब्राह्मणलाई मृत्युदण्ड नहुने र मासिन्या श्रेणीलाई दासत्वको सजाय हुने व्यवस्था यसैभित्र थियो।

तर यहाँ एउटा तथ्य ध्यान दिनैपर्छ। मुलुकी ऐनले मनुस्मृतिलाई कतै नामै लिएर उद्धृत गर्दैन। हालैको समालोचनात्मक संस्करणका सम्पादकहरू स्पष्ट छन्: धर्मशास्त्रका सिद्धान्त यहाँ अप्रत्यक्ष रूपमा मात्र प्रयोग भएका छन्। ऐनले आफैँ भन्छ, यो शास्त्र, नीति र लोकको अनुभवअनुसार तयार गरिएको हो। र कतिपय ठाउँमा त यो शास्त्रसँगै बाझ्छ पनि: ऐनको एउटा दफाले सबै जातलाई जुनसुकै पेसा गर्न छुट दिन्छ, जुन शास्त्रीय वृत्तिविभाजनको ठीक विपरीत हो। नेपालको जातव्यवस्थालाई “मनुस्मृतिको प्रत्यक्ष उपज” भन्नु त्यसैले सरलीकरण हो। शास्त्रीय भाषा र “कलियुगको एक मात्र हिन्दू अधिराज्य” भन्ने आत्मछविले वैधता दियो, तर संरचना बनाउने काम राजनीतिले गर्‍यो।

वि.स. २०२० को भदौ १ गते लागू भएको मुलुकी ऐन २०२० ले जातअनुसार फरक सजायको व्यवस्था हटायो। तर यसमा पनि आधा सत्य नबोलौँ: प्रचलित धार्मिक चलनमा हस्तक्षेप नगर्ने छुटले मन्दिर प्रवेशजस्ता विषय वर्षौंसम्म जस्ताको तस्तै रह्यो।

अर्कातिर सन् १९२७ को डिसेम्बर २५ मा महाडमा भीमराव आम्बेडकरको नेतृत्वमा मनुस्मृति सार्वजनिक रूपमा जलाइयो। ग्रन्थमा आगो लगाउने काम गंगाधर नीलकण्ठ सहस्रबुद्धे नामका ब्राह्मण सहयोगीले गरेका थिए। आम्बेडकरले पछि मनुस्मृतिलाई बौद्ध क्रान्तिविरुद्धको ब्राह्मणवादी प्रतिक्रान्ति भनेर व्याख्या गरे। यो उनको तर्क हो, र इतिहासकार रोमिला थापरलगायतले पुष्यमित्रद्वारा बौद्ध दमनको आधारलाई प्रमाणको अभावमा अस्वीकार गर्छन्।

अनि, पढ्ने तरिका

मनुस्मृतिबारे पाँच कुरा सँगै सत्य हुन सक्छन्, र सामान्यतः सँगै भनिँदैन।

पहिलो, यसमा गम्भीर नैतिक र राजनीतिक चिन्तन छ। धर्मको दश लक्षण, आत्मनस्तुष्टि र तर्कलाई प्रमाण मान्ने दृष्टि, अहिंसा, जलस्रोत संरक्षण, स्त्रीधन, करको सीमा, प्रक्रियागत न्याय र शासकको जवाफदेहिता। यी सामान्य कुरा होइनन्।

दोस्रो, यसैमा जन्मआधारित असमानता, सामाजिक बहिष्करण र स्त्रीपरनिर्भरताका स्पष्ट, बारम्बार दोहोरिने प्रावधान पनि छन्।

तेस्रो, ग्रन्थ आफैँ आन्तरिक रूपमा विरोधाभासी छ, किनभने यो एक व्यक्तिको एक विचार होइन। नियोग, स्त्रीको सम्पत्ति र आपद्धर्मका श्लोकहरूले नै देखाउँछन्, यो शताब्दीयौँका फरक स्वरहरूको थुप्रो हो।

चौथो, यो कहिल्यै एक्लै पढिएन। मेधातिथिदेखि कुल्लूकसम्मका टीकाकारहरूले यसका कठोर श्लोकमा अपवाद खोजे, अर्थ फेरे र आपसमै विवाद गरे। जुन परम्परालाई आज “अपरिवर्तनीय” भनिन्छ, त्यो परम्परा आफैँ निरन्तर बहसमा थियो।

पाँचौँ, यो कुनै दक्षिण एसियाली मुलुकको कानुनी स्रोत होइन, र कहिल्यै एकल स्रोत थिएन। नेपालको मुलुकी ऐनले यसलाई उद्धृत गरेन, भारतको सम्पत्ति कानुन मिताक्षरामा उभिएको छ। त्यसैले न यसलाई आजको व्यवहारको औचित्य बनाउन मिल्छ, न आजका विभेदको दोषी ठहर्‍याउन।

सबैभन्दा उपयोगी बानी भने निकै सरल छ। कुनै श्लोक सेयर गर्नुअघि अध्याय र श्लोक नम्बर खोज्नुहोस्, प्रामाणिक अनुवादमा मिलाएर हेर्नुहोस्, र त्यो श्लोक साँच्चै त्यही ग्रन्थको हो कि होइन जाँच्नुहोस्।

भक्ति र घृणा दुवैलाई तथ्यको आवश्यकता पर्दैन। बुझाइलाई भने पर्छ।

(दीक्षित चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट हुन)