हिलोमा पसिना बगाएर उत्पादन गरेको धानबाली वर्षाले क्षति पु¥याउने चिन्ताले बाँकेका किसानलाई यतिबेला धान भित्र्याउन भ्याईनभ्याई भएको छ । पाकेर पहेँलपुर भएको धान खेतमै झरेर वा भिजेर नष्ट हुने डरले किसान बिहानदेखि साँझ अबेरसम्म खेतमा खटिएका छन् । पर्वका बेला धानबाली जोगाउने चिन्ता किसानमा बढी देखिएको छ ।
वर्षाको सम्भावनाबारे जानकारी पाएपछि किसानहरू सकेसम्म छिटो धान काटेर घर भित्र्याउने तयारीमा जुटेका छन् । काटिसकेको धान सुरक्षित स्थानमा राख्ने र काट्न बाँकी रहेको धान स्याहार्ने चटारो एकैपटक बढेको छ । पानी परे खेतमा काटेर राखिएको धान भिज्ने र बोटमै रहेको धान हावाहुरीले ढाल्ने जोखिमले किसानलाई थप चिन्तित बनाएको छ ।
जानकी गाउँपालिकाका किसान रुस्तम अली दर्जीले गाउँमा धान भित्र्याउन किसानलाई निकै हतारो भएको बताए । वर्षाको सम्भावनाले गर्दा किसानहरू सकेसम्म छिटो धान काटेर सुरक्षित रूपमा भित्र्याउने प्रयासमा रहेको उनको भनाइ छ ।
ढोडे गाउँका किसान अर्जुन जायसवालले वर्षाको सम्भावनाबारे जानकारी पाएपछि किसानहरू चिन्तित बनेको बताए । उनका अनुसार किसानहरू अहिले जसरी भए पनि धान काटेर भित्र्याउने प्रयासमा देखिन्छन् । समयमै धान स्याहार्न नसकिए वर्षाले ठूलो क्षति पु¥याउन सक्ने भएकाले किसानहरू मौसम खुल्ने कामना गर्दै काममा जुटिरहेका छन् ।
नेपालगन्ज उपमहानगर पालिका–१९ सुईयागाउँका किसान ध्रुवकुमार थापा क्षेत्रीले धानको बाला लामो समयसम्म भिजेमा बिग्रने जोखिम हुने भएकाले अहिले धान भित्र्याउन हतारो भएको बताए । काटिसकेको धान सुकाउन र सुरक्षित रूपमा भण्डारण गर्नुपर्ने भएकाले वर्षाको सम्भावनाले कामको चाप बढाएको उनको भनाइ छ ।
‘विगतमा पनि असोज र कात्तिक महिनामा आएको बेमौसमी बाढी र वर्षाले तयारी अवस्थामा रहेको धानबाली नष्ट गर्दा किसानले क्षति बेहोर्नुपरेको थियो । त्यसैले अहिले सजग भएर बेलैमा धान भित्र्याउन लागेका छौँ’, उनले भने, ‘पानी पर्ने सूचनाले अहिले बिहानदेखि रातिसम्म खेतमै धानबाली स्याहार्न भ्याईनभ्याई छ ।’
वर्षाबाट धानबाली जोगाउने चटारो बढे पनि किसानले श्रमिक अभाव र कृषि उपकरणको असहज उपलब्धताजस्ता समस्या झेलिरहेका छन् । दशैँको समय भएकाले खेतमा काम गर्ने खेताला तथा मजदुर पाउन मुस्किल भएको किसानहरू बताउँछन् । धान काट्ने, बोक्ने, सुकाउने र भण्डारण गर्ने काम एकैपटक गर्नुपर्ने अवस्थामा पर्याप्त जनशक्ति नहुँदा थप समस्या भएको छ ।
थ्रेसर, ट्याक्टरलगायत आधुनिक कृषि उपकरणको सुविधा सहज रूपमा उपलब्ध नहुँदा पनि किसानलाई धान भित्र्याउन कठिन भएको छ । हतारमा काटिएको धान राम्रोसँग सुकाउन नपाउँदा गुणस्तरमा असर पर्ने र सुरक्षित भण्डारणमा समस्या हुने चिन्ता पनि किसानमा छ । मौसमले साथ नदिए खेतबाट काटेर ल्याएको धानसमेत भिज्ने भएकाले किसानले समय र श्रम दुवै व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्था छ ।
खजुराका अगुवा किसान कृष्णबिक्रम केसीले गत असारमा रोपिएको धान पाकेर खेतमा पहेँलपुर झुलेको अवस्थामा वर्षाको सम्भावनाले किसानलाई चिन्तित बनाएको बताए । उनका अनुसार धान उत्पादन राम्रो भए पनि समयमै भित्र्याउन नसके वर्षा, असिना र हावाहुरीले क्षति पु¥याउन सक्छन् । त्यसैले किसानहरू अन्य काम छाडेर धानबाली स्याहार्न लागेका छन् ।
‘आकाशमा अलिकति मात्रै बादल मडारिँदा पनि किसानको धड्कन बढ्ने गर्छ । मेहनतअनुसार धान राम्रो भएको छ, तर समयमै घर भित्र्याउन नसके असिना वा पानीले नोक्सान पु¥याउन सक्छ’, केसीले भने, ‘बाँकेका किसानहरू यतिबेला चाडपर्व बिर्सिएर धान भित्र्याउन लागेका छन् ।’
विगतका वर्षहरूमा दसैँ सकिएपछि मात्रै धान भित्र्याउने चटारो सुरु हुने गरेको भए पनि यस वर्ष दसैँको समय र धान पाक्ने अवधि एकैपटक जुधेको केसीले बताए । दसैँ मनाउने तयारी र खेतबारीको काम एकै समयमा परेकाले गाउँघरमा चाडपर्वको रौनकसँगै कृषि कर्मको हतारो पनि बढेको छ ।
धान पाक्ने समयमा मौसममा हुने परिवर्तनले किसानको वर्षभरिको मेहनत जोखिममा पर्ने गरेको छ । धान काटेपछि खेतमै राख्नुपर्ने, सुकाउनुपर्ने र घरसम्म पु¥याउनुपर्ने भएकाले वर्षाले प्रत्येक चरणमा असर गर्न सक्छ । विशेषगरी काटेर खेतमा राखिएको धान भिजेमा सुकाउन थप समय लाग्ने, दाना बिग्रने र भण्डारण गर्दा समस्या आउन सक्ने किसानको चिन्ता छ ।
कृषि ज्ञान केन्द्र बाँकेकी सूचना अधिकारी तथा वरिष्ठ कृषि प्रसार अधिकृत सुजिता शर्माले धान पाकेर स्याहार्ने बेला वर्षा हुने सम्भावनाले किसानहरू धमाधम धान भित्र्याउन लागेको बताइन् । उनका अनुसार धान पाकिसकेको अवस्थामा मौसमको प्रतिकूलताबाट जोगाउन किसानहरू समयमै बाली स्याहार्ने प्रयासमा छन् ।
कृषि ज्ञान केन्द्र बाँकेका अनुसार जिल्लामा कुल ५४ हजार ५२६ हेक्टर खेतीयोग्य जमिनमध्ये ३३ हजार ५७० हेक्टरमा धान रोपाइँ हुने गरेको छ । यस वर्ष ३३ हजार ५०३ हेक्टर क्षेत्रफलमा धान रोपाइँ भएको सूचना अधिकारी शर्माले जानकारी दिइन् ।
यस वर्ष बाँकेमा धान रोपाइँ भएको क्षेत्रफल गत वर्षको तुलनामा कति फरक छ र उत्पादनको अनुमान कति छ भन्ने विवरण भने उपलब्ध छैन । यद्यपि, जिल्लाको ठूलो क्षेत्रफलमा लगाइएको धान अहिले पाकेर भित्र्याउने अवस्थामा पुगेकाले मौसममा आउने परिवर्तनले किसानको उत्पादन र आम्दानीमा प्रत्यक्ष असर पार्न सक्ने देखिन्छ ।
धान नेपालको प्रमुख खाद्यबालीमध्ये एक हो । किसानका लागि धान केवल खाद्यान्नको स्रोत मात्र नभई वर्षभरको मेहनत र आम्दानीसँग जोडिएको बाली पनि हो । त्यसैले पाकेको धान सुरक्षित रूपमा भित्र्याउन पाउनु किसानका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । वर्षाको सम्भावनाले बाँकेका किसानलाई अहिले यही चिन्ताले सताएको छ । मौसमले साथ दिए समयमै धान भित्र्याउन सकिने आशामा उनीहरू खेतमै खटिरहेका छन् ।