हिन्दुकुश
हिन्दुकुश नामलाई सामान्यतया “हिन्दूहरूको हत्यारा” भनेर अनुवाद गरिएको छ । १४औं शताब्दीमा बस्ने यात्री इब्न बतुताले दावी गरे कि यो त्यो पहाड हो जहाँ लाखौं हिन्दुहरू मारिएका थिए । दास भएका यी हिन्दूहरूलाई अफगानिस्तान र बाहिर बेच्न लगिएको थियो । हिन्दुकुशको सबैभन्दा पुरानो लगभग सन् १,००० मा प्रकाशित नक्सामा फारसी शब्द प्रयोग गरेको पाइन्छ । केही १९औं शताब्दीका विश्वकोश र ग्याजेटियरहरूले बताउँछन् कि हिन्दुकुश शब्द मूल रूपमा कुषाण दरारको क्षेत्रको चुचुरोमा मात्र लागू भएको थियो, जुन पहिलो शताब्दीमा कुषाण साम्राज्यको केन्द्र बनेको थियो । यो हिमालयको पश्चिममा मध्य र दक्षिण एसियाको इरानी पठारमा रहेको ८०० किलोमिटर लामो र २४० किमी चौडा पर्वत श्रृंखला हो । हिन्दुकुशलाई तीन मुख्य भागमा विभाजन गर्न सकिन्छः पूर्वी हिन्दुकुश, मध्य हिन्दुकुश, र पश्चिमी हिन्दुकुश, जसलाई बाबा पर्वत पनि भनिन्छ । हिन्दुकुशको भित्री उपत्यकामा थोरै वर्षा हुन्छ र मरुभूमि वनस्पति हुन्छ ।
हिन्दुकुश पर्वत शृङ्खलालाई हिन्दुस्तानका मानिसहरू (हिन्दुहरू मात्र होइन, पाली, बोध र अन्य धेरै) का रक्षक र पालन पोषणकर्ताको रूपमा पूजा गरिन्थ्यो । पालन पोषणकर्ताको रूपमा उनीहरूलाई जोरोस्ट्रियनहरूले “पानीका पहाडहरू“ भनेर प्रशंसा गरेका छन् किनभने यी पहाडहरू तल्लो क्षेत्रमा ताजा पानीको प्रमुख स्रोत हुन् । हिन्दुकुश दायरा क्षेत्र बौद्ध धर्मको ऐतिहासिक रूपबाट महत्वपूर्ण केन्द्र हो, जहाँ बामियान बुद्धजस्ता स्थलहरू छन् । यसमा बसोबास गर्ने समुदायहरूले प्राचीन मठहरू, महत्वपूर्ण व्यापार नेटवर्कहरू र मध्य एशिया र दक्षिण एशिया बीचका यात्रुहरूको मेजबानी गरे । जबकि यस क्षेत्रको विशाल बहुमत धेरै शताब्दी देखि बहुसंख्यक–मुस्लिम भएको छ, हिन्दुकुशका केही भागहरू तुलनात्मक रूपमा भर्खरै मात्र इस्लामीकृत भएका हुन, जस्तै काफिरिस्तान, जसले १९ औं शताब्दीसम्म पुरातन बहुदेववादी विश्वासलाई कायम राख्दथ्योे ।
हिन्दुकुश हिमालय
हिन्दुकुश क्षेत्रको जलाधारमा रहेका हिन्दुकुश हिमालय– पश्चिममा अफगानिस्तान देखि पूर्वमा म्यानमारसम्म अफगानिस्तान, बंगलादेश, भुटान, चीन, भारत, म्यानमार, नेपाल र पाकिस्तान लगायत आठ देशहरूको पुरै वा आंसिक भूभागको ३,५०० किलोमिटरमा फैलिएको क्षेत्र हो । यसको अनुमानित क्षेत्रफल ३४,४१,७१९ वर्ग किलोमिटर र सन् २०१७ को तथ्यांक अनुसार २३ करोड ६९ लाख जनसंख्या रहेको छ । हिन्दुकुश हिमालय हाम्रो वरपरको संसारको सूक्ष्म जगत हुनुका साथै यस क्षेत्रका मानिसका लागि स्वच्छ पिउने पानीको स्रोत हो । यो त्यो ठाउँ हो जहाँ, शाब्दिक रूपमा, पृथ्वी एकसाथ आउँछ, र यसको पहुँच सबै चीजहरूमा फैलिएको छ । तर यसको विश्वव्यापी महत्वका बाबजुद हिन्दुकुश हिमालय विश्वको सबैभन्दा गरिब र उपेक्षित क्षेत्रहरू मध्ये एक हो । जलवायु परिवर्तन र भुमण्डलीकरणका शक्तिहरूले शताब्दीयौंदेखि अस्तित्वमा रहेका स्रोतसाधन, समुदाय र संस्कृतिहरूलाई नष्ट गर्दै यस कमजोर सम्पत्तिलाई विनाश गर्दैछन् । हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्र संसारको सबै भन्दा अग्ला दश हिम श्रृंखला मध्ये नेपालमा सातवटा क्रमशः एभरेष्ट(सगरमाथा(८,८४८ मिटर), कंचनजंगा(८,५८६ मिटर), लोह्त्से(८,५१६ मिटर), मकालु(८,४६२ मिटर), धौलागिरी(८,१६७ मिटर), मनास्लु(८,१५६ मिटर), र अन्नपूर्ण(८,०९१ मिटर), पाकिस्तानमा दुईवटा केटु(८,६११ मिटर) र नांगा पर्वत(८,१२५ मिटर) र चिन र नेपाल दुवै देशको साझा चो वोयू(८,२०१ मिटर) हिमालहरु भएको क्षेत्र हो । यसको पानी, खाना, ऊर्जा, जैविक विविधता, वन र कार्वन स्रोतहरुको एक साथ महत्वपूर्ण विश्वव्यापी सम्पत्रि भएकोले अन्त कुनै परिवर्तनहरू हुनु अघि यहाँ हुन्छन् र यस ठाउँको धड्कन विश्वभर कम्पन हुन्छ ।
तेस्तैगरि, यो हिन्दुकुश हिमालयन क्षेत्र दस ठूला एशियाई नदी प्रणालीहरू – अमु दर्या, सिन्धु, गंगा, ब्रह्मपुत्र, इरावदी, साल्वीन, मेकोंग, याङ्त्से, पहेँलो नदी, र तारिमको स्रोत हो । यी नदीहरूको जलाधारले विश्वको जनसंख्याको एक चौथाई अर्थात १ अरब ९० करोड मानिसहरूलाई पानी प्रदान गर्दछ, । हिन्दुकुश हिमालयमा हिउँ र ग्लेशियर बरफको रूपमा जलस्रोतको पर्याप्त मात्रा भण्डारण रहेको छ । पर्माफ्रोस्ट र हिमनदी तालहरू सहित क्रायोस्फियर घटकहरूले पहाड र तल्लो तटिय समुदायहरूको लागि विभिन्न पारिस्थितिक प्रणाली सेवाहरू प्रदान गर्दछ । जाडोमा हिउँले ढाकिएको क्षेत्र ९,५१,००० वर्ग किलोमिटर र १३,९०,००० वर्ग किलोमिटरको बीचमा फरक हुन्छ । गर्मीको समयमा, यो ३,८८,००० र ४,८१,००० वर्ग किलोमिटरको बीचमा हुन्छ । कुल ग्लेशियर क्षेत्र ८७,३४० वर्ग किलोमिटरसम्म फैलिन सक्छ ।
हिन्दुकुश हिमालयको जैविक क्षेत्र जोखिममाः केहि तथ्यहरू
क. जैविक विविधताः
हिन्दुकुश हिमालय विश्वको वनस्पति र जीवजन्तुहरूको समृद्ध विविधताको साथ जैविक विविधताको हटस्पटहरू मध्ये एक हो । यस क्षेत्र २४ करोड १० लाख भन्दा बढी मानिसहरूको घर हो, र १ अरब ९० करोड मानिसहरू नदीको तलतिरको जलाधारहरूमा बस्छन्, जबकि यी जलाधारहरूमा उब्जाइएको खाद्यान्न तीन अर्ब मानिसहरूमा पुग्छ । यस क्षेत्रका हिमनदीहरूले कम्तिमा १० प्रमुख नदी प्रणालीहरूमा पानी पु¥याउँछन्, जसले कृषि गतिविधिहरू, खानेपानी र जलविद्युत उत्पादनमा असर गर्छ ।
ख. भूविज्ञान र जलवायु
हिन्दुकुश र पामीर पर्वतहरू संसारको सबैभन्दा भूकम्पीय रूपमा सक्रिय मध्य–गहिराइको भूकम्प क्षेत्र हो । स्वात कोहिस्तानका पहाडहरू वर्षा हुने ग्रीष्मकालीन मनसुन हावाको क्षेत्रभित्र पर्दछन् र अधिकांश पूर्वी हिन्दुकुशका साथै हिन्दू राज, चरम पश्चिमी सीमामा मनसुनल एशियाको माथि उठ्छन् । यस क्षेत्रले वर्षा वा हिउँ परेको गर्मी महिना(जुलाई देखि सेप्टेम्बर सम्म) र सुख्खा जाडो अनुभव गर्दछ । साथै मध्य र पश्चिमी हिन्दुकुश, तथापि, भूमध्य जलवायु क्षेत्र सीमानामा छ, तातो, सुख्खा गर्मी र चिसो जाडो मौसमी विशेषता अगालेको छ ।
ग. हिन्दुकुश हिमालयमा पानी, बर्फ र समाज पारिस्थितिकी प्रणालीः
इसीमोडको एक प्रतिवेदन अनुसार हिन्दुकुश हिमालयन क्रायोस्फियरमा विश्वव्यापी तापमान वृद्धिले अभूतपूर्व र धेरै हदसम्म अपरिवर्तनीय परिवर्तनका कारण हिउँ र बरफ द्रुत गतिमा पग्लीदैै छ, यसले दुई अरब मानिसहरुलाई खतरामा पार्ने र बिभिन्न प्रजातीहरु लोप हुनुका साथै प्रकृतिको लागि गम्भीर असरहरू पार्ने छ । प्रतिवेदन अगाडि भन्दछ, हिन्दुकुश हिमालयमा पानी, बरफ र समाज पारिस्थितिक प्रणाली – एशियाको उच्च हिमाली क्रायोस्फियरमा हुने परिवर्तनहरूको अहिलेसम्मको सबैभन्दा सटीक मूल्याङ्कन हो । पानी, जैविक विविधता र समाजमा तिनीहरूको प्रभावको सही नक्साङ्कन गरिएको यो पहिलो पटक हो । प्रतिवेदनले विश्वको एक चौथाई जनसंख्यालाई ताजा पानी प्रदान गर्ने यस महत्वपूर्ण हिमाली बायोम(बोटबिरुवा र जनावरहरूको समुदाय जुन प्राकृतिक रूपमा कुनै क्षेत्रमा हुन्छ र प्रायः त्यस क्षेत्रका लागि विशिष्ट सामान्य विशेषताहरू साझा गर्दछ)मा जलवायु परिवर्तनको प्रभावहरूको लागि तयार हुन नीति निर्माताहरूलाई आग्रह गरेको छ । यसले अपरिहार्य, निकट–अवधि नोक्सान र क्षतिको लागि तत्काल अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन र क्षेत्रीय सहयोगको लागि आह्वान गर्दछ, र समुदायहरूलाई अनुकूलन गर्न मद्दत गर्दछ ।
प्रतिवेदनको निष्कर्षमा भनिएको छ कि, हिन्दुकुश हिमालयको पहाडमा जमेको हिउँ र हिउँले एसियाका २ अर्ब ३० करोड मानिसलाई स्वच्छ पानी उपलब्ध गराउँछ । अघिल्लो दशकको तुलनामा २०१० को दशकमा हिमनदीहरू ६५% ले चाडो पग्लीए । सन् २१०० सम्ममा यहि हिसावले ग्लेशियरहरू पग्लीदै जाने हो भने हालको मात्राको ८०% समाप्त हुनेछ । तस्तैगरि, शताब्दीको मध्यमा पानीको उपलब्धता उच्च हुने र त्यसपछि घट्ने अपेक्षा प्रतिवेदनमा गरिएको छ । कमजोर पहाडी बासस्थानहरूमा प्रभावहरू तीव्र भएकै कारण जोखिममा परेका पहाडी समुदायहरूले पहिले नै जीवन, सम्पत्ति, सम्पदा, पूर्वाधारमा क्षति र बाढी र पहिरो बढ्ने जस्ता ठूलो प्रतिकूल प्रभावहरू भोगिरहेका छन् ।
घ. जलाधार क्षेत्रः
हिन्दुकुशले दक्षिण एसियामा सिन्धु जलाधार क्षेत्र र मध्य एसियामा अमु दर्या जलाधारको बीचमा सिमाना बनाउँछ । हिउँ र बरफबाट पग्लिएको पानीले मध्य एशियाका प्रमुख नदी प्रणालीहरूलाई पानी उपलव्ध गराउँछ । अमु दर्या (जसले अरल सागरलाई पानी उपलव्ध गराउँछ), हेल्मान्ड नदी (जुन दक्षिणी अफगानिस्तान र इरानको सिस्तान बेसिनको लागि पानीको प्रमुख स्रोत हो), र काबुल नदी(जो सिन्धु नदीको प्रमुख सहायक नदी हो) । समान दायरामा बग्ने साना नदीहरूमा खाश, फराह र अरशकान (हारुत) नदीहरू समावेश छन् । यी नदीहरूको जलाधारले यस क्षेत्रको पारिस्थितिकी र अर्थव्यवस्थाको सेवा प्रदान गर्दछ, तर यी नदीहरूमा पानीको प्रवाह धेरै उतार–चढ़ाव हुन्छ र यीनमा निर्भरता विस्तारित सूखा सामान्य हुनुका साथै एक ऐतिहासिक समस्या रहेको छ । दायराको पूर्वी छेउमा, उच्चतम चुचुराहरूको साथ, उच्च हिउँ संचयले दीर्घकालीन पानी भण्डारण गर्न अनुमति दिन्छ ।
ङ. समाचार पत्रमा हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रः
८ फरवरी २०२४ मा प्रकाशित इंडीया टुडे समाचार पत्रका अनुसार– इन्टरनेशनल सेन्टर फर इन्टिग्रेटेड माउन्टेन डेभलपमेन्ट (इसीमोड)द्धारा फरवरी ५ देखि ९ सम्म दक्षिण एसियाको काठमाडौंमा पहिलो पटक आयोजित खाद्य र पानी सुरक्षा, स्वास्थ्य, जैविक विविधता, र जलवायु परिवर्तन बीचको सम्बन्धहरू जाँच गर्न जैविक विविधता र पारिस्थितिक प्रणाली सेवाहरू(आईपीबीईएस)को मूल्यांकन सम्बन्धी विश्वव्यापी जैविक विविधता सम्मेलनमा सहभागी १३० विज्ञहरूले हिन्दुकुश हिमालयलाई जलवायु परिवर्तनका कारण अभूतपूर्व दरमा हिमनदीहरू पग्लीदै गएपछि यस क्षेत्रको परिवर्तनशील क्रियोस्फियरबाट मानिस र प्रकृतिका लागि विनाशकारी नतिजाहरूको चेतावनी दिँदै यस क्षेत्रलाई विनाशको छेउमा रहेको जैविक क्षेत्र घोषणा गरेका छन् । उक्त घोषणामा पृथ्वीको सबैभन्दा बढी जैविक विविधता क्षेत्रहरू मध्ये एक यस हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रको प्रकृति र बासस्थानमा हुने विनाशकारी क्षतिलाई सम्बोधन गर्नका लागि साहसी कार्य र आर्थिक सहयोगको तत्काल आवश्यकतामा जोड दिइएको छ । साथै उक्त बैठकले हिन्दुकुश हिमालयमा विश्वका ३६ विश्वव्यापी जैविक विविधता हटस्पटमध्ये चार, विश्वव्यापी २०० पारिस्थितिक क्षेत्रमध्ये दुई, ५७५ संरक्षित क्षेत्र र ३३५ महत्वपूर्ण पंक्षी क्षेत्र रहेको घोषणापत्रमा उल्लेख गरेको छ । १४५ सदस्य–देशहरूद्धारा २०२१ मा स्थापित, यस आईपीबीईएसले जैविक विविधता र इकोसिस्टम सेवाहरूको लागि विज्ञान–नीति इन्टरफेसलाई सुदृढ पार्ने उद्देश्यका साथ जलवायु परिवर्तन सम्बन्धी अन्तरसरकारी प्यानल जस्तै कार्य गर्दछ ।
५ फरवरी २०२४ को द इन्डियन एक्सप्रेसले पनि हिन्दुकुश हिमालयलाई एशियाको पानीको टावर भनेको छ किनभने तिनीहरू १० प्रमुख नदीहरूको स्रोत हुन् र दुई ध्रुवहरू बाहिर सबैभन्दा ठूलो हिउँ र बरफ भण्डारहरू छन् । हिन्दुकुश हिमालयबाट निस्कने पानीले २ अरब ३० करोड मानिसहरूलाई खाना, ऊर्जा र इकोसिस्टम सेवाहरू प्रदान गर्दछ । यसले जलवायु परिवर्तन र सामाजिक–आर्थिक तथा जनसांख्यिकीय परिवर्तनमा अभूतपूर्व प्रभाव पार्दछ ।
तेस्तैगरि, इसीमोडका उपमहानिर्देशक इजाबेला कोजीएलले पनि चेतावनी दिएकाछन् कि यस क्षेत्रको द्रुत संकटलाई उल्टाउन “लगभग धेरै ढिलो भइसकेको छ” । आईपीबीईएस लेखिका र इसीमोड इकोसिस्टम विशेषज्ञ सुनिता चौधरी पनि भन्छिन् “गत शताब्दीमा मौलिक जैविक विविधताको ७० प्रतिशत लोप भइसकेको छ, यस क्षेत्रमा प्रकृतिको पतन यति उन्नत र द्रुत गतिमा भइरहेको छ कि यसले अब जनावर र वनस्पति जीवन मात्र होइन, मानव समाजको जीवनलाई पनि खतरामा पारेको छ” ।
च. हिन्दुकुश हिमालयन क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वहरूः
भारत–बंगलादेश द्वन्द्व
छिमेकी मुलुकहरुबीचको सम्बन्ध राम्रो नभए पनि साझा पानी बाँडफाँडको मुद्दाले दुई देशबीच द्वन्द्व निम्त्याएको छ । पानी–साझेदारी भारत–बंगलादेश सम्बन्धको एक महत्वपूर्ण कूटनीतिक पक्ष हो, दुई रिपेरियनहरू बीच ५४ सीमापार नदीहरू साझेदारी मध्ये, गंगा र टिस्टाको बाँडफाँडलाई लिएर सुरुमा उल्लेखनीय विवादहरू देखा परेका थिए । टिस्टा, ब्रह्मपुत्रको सहायक नदी, हिमालयमा उत्पत्ति हुन्छ र बंगलादेशमा बग्नु अघि भारतको सिक्किम र पश्चिम बंगाल राज्यहरू हुँदै बग्दछ । सन् १९४७ मा टिस्टाको जलाधार क्षेत्र भारतलाई दिएपछि यो नदी द्वन्द्वमा फसेको छ । टिस्टाको पानी न्यायोचित रूपमा बाँडफाँड गर्ने बंगलादेशको लामो समयदेखिको मागलाई सम्बोधन गर्न भारतले निरन्तर अटेर गरेको छ । यो विवाद हिन्दुकुश हिमालयन राष्ट्रहरू बीचको पानी बाँडफाँडको तनावको उदाहरण हो ।
भारत–पाकिस्तान द्वन्द्व
भारत र पाकिस्तान दुई राष्ट्रहरूबीच साझा पानीको विषयमा धेरै द्वन्द्वहरू देखा पर्दा, “तुलबुल परियोजना“ विवाद साझा पानीको बारेमा देशहरू बीचको तीव्र प्रतिस्पर्धाको उदाहरण हो, एक सीमावर्ती नदीमा ब्यारेज निर्माणले दशकौंसम्म जारी तनाव निम्त्याउँछ । तुलबुल परियोजनाले वर्षभरि नेभिगेसन(जहाज संचालन) सुनिश्चित गर्न भारतको वुलर तालको मुखमा ब्यारेज निर्माण गरेको थियो । झेलम नदीमा अवस्थित वुलर ताल भारतको सबैभन्दा ठूलो ताजा पानीको ताल हो । ताल जम्मू र कश्मीर क्षेत्रका सामानहरू ढुवानी र मानिसहरूलाई ओसार्नको लागि महत्वपूर्ण छ । भारतले आवश्यक गहिराइ कायम राख्न तालमा वर्षभरी प्रवाहको ग्यारेन्टी गर्न सन् १९८४ मा बाँध निर्माण गर्न थाल्यो । तर, पाकिस्तानको विरोधमा तीन वर्षभित्रै निर्माण रोकिएको थियो । उसले यस बाँधको निर्माणले भारतलाई सिन्धु जल सन्धि १९६० (जुन राष्ट्रहरु बीचको नदीहरुलाई विभाजन गर्ने ऐतिहासिक संझौता थियो) को उल्लंघन हुने तर्क गर्यो तर राष्ट्रहरूलाई नदीको पानीको भण्डारण वा डाइभर्सनको लागि कुनै प्रावधान बिना ऊर्जा उत्पादन गर्न प्रवाहित पानीको बल प्रयोग गर्ने ’रन–अफ–द–रिभर’ जलविद्युत परियोजनाहरू निर्माण गर्न अनुमति दिइएको प्रावधानहरूको आधारमा, भारतले पुष्टि ग¥यो कि यसले उक्त सन्धिको उल्लङ्घन गरेको छैन, किनकि तुलबुल परियोजनामा झेलमको पानी भण्डारण वा डाइभर्ट गर्ने कुनै प्रावधान थिएन । आयोजनाको चर्को विवादका कारण निर्माण कार्य सुरु हुन सकेन ।
भारत–नेपाल द्वन्द्व
गंगा नदीमा नेपालका नदीहरूले आधाभन्दा बढी पानी दिन्छन् । नेपाल र भारतबीच कोशी सन्धि(सन् १९५४), गण्डक सन्धि(सन् १९५९) र महाकाली सन्धि(१९९६) गरी तीनवटा ठूला जलसन्धिमा हस्ताक्षर भएको छ । यी खानेपानी सन्धिहरू पारस्परिक रूपमा लाभदायक हुने ठानिए पनि सहमति अनुसार नेपाललाई यी सन्धिहरूबाट फाइदा पुग्न सकेको छैन । नेपाल सरकार र भारत सरकारबीच १२ फरवरी १९९६ मा शारदा ब्यारेज, टनकपुर ब्यारेज र पञ्चेश्वर बाँध आयोजना लगायत महाकाली नदीको एकीकृत विकास सम्बन्धी “महाकाली सन्धि” नामको सन्धि भएको थियो । तर अहिले आएर यी नदीहरुको पानी बाँडफाँड र यसबाट श्रृजीत बाढी, डुवान र कटान समस्या समाधान सम्बन्धमा दुई देश बिच बिबाद देखिएको छ ।
यो ध्यान दिनु महत्वपूर्ण छ कि हिन्दुकुश हिमालयन क्षेत्रमा पानी सम्बन्धी द्वन्द्वहरू देखा परेका छन् र यस क्षेत्रका अन्य धेरै देशहरू पनि साझा पानीको विषयमा धेरै विवादहरूमा फसेका छन् । द्वन्द्वको यो प्रचुरताले हिन्दुकुश हिमालयन क्षेत्रमा यी मतभेदहरू कत्तिको व्यापक छन् भनेर संकेत गर्दछ, तिनीहरूमा यस क्षेत्रका राष्ट्रहरूको ठूलो प्रतिशतको संलग्नताले यी पानी बाँडफाँड व्यवस्थाहरू नेभिगेट गर्न कत्ति गाह्रो हुन सक्छ भनेर संकेत गर्दछ ।
छ. हिन्दुकुश हिमालयन क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनको प्रभावः
माथि उल्लेखित हिन्दुकुश हिमालयन क्षेत्रका विवादहरू मार्फत, साझा पानीमा यस क्षेत्रका राष्ट्रहरू बीचको तनावको बारेमा संक्षिप्त अन्तरदृष्टि प्राप्त गर्न सकिन्छ । यद्यपि यी द्वन्द्वहरूले केही देशहरूको पानीको पर्याप्ततालाई असर गर्ने धम्की दिन्छ, यस क्षेत्रले जलवायु परिवर्तनको घटनाबाट अझ महत्वपूर्ण खतराको सामना गर्दछ, जसले सम्पूर्ण क्षेत्रको जल सुरक्षालाई खतरामा पार्न सक्छ । बनर्जी आदि (२०२१) ले गरेको शोधको प्रतिवेदनमा भनिएको छ कि बढ्दो ग्लोबल वार्मिंगले यस क्षेत्रको ठूला जलाधारको पानी भण्डारणलाई कम गर्दैछ, सम्भावित रूपमा उनीहरूमा निर्भर लाखौं मानिसहरूमा विनाशकारी प्रभाव पैदा गरिरहेको छ । विश्वका ३१ प्रमुख नदीका जलाधारहरूमा तापक्रम वृद्धिको प्रभाव मूल्याङ्कन गर्ने उद्देश्यले गरिएको एक अध्ययनमा, तीमध्ये धेरै आंशिक वा पूर्ण रूपमा हिन्दुकुश हिमालयन क्षेत्रमा फैलिएका छन्, शोधकर्ताहरूले पत्ता लगाए कि तापक्रममा प्रत्येक डिग्री वृद्धिसँगै केही नदीको पानी रिचार्जमा उल्लेखनीय गिरावट देखियो । इरावदी नदीको जलाधारमा पानी रिचार्ज ३९%, सिन्धु जलाधारमा २४%, मेकोंग जलाधारमा १५%, र गंगा–ब्रह्मपुत्र नदीको जलाधारमा १४% ले पानी रिचार्जमा गिरावट आयो ।
इसीमोड ले २०१९ को प्रतिवेदनमा हाइलाइट गरिए अनुसार यस क्षेत्रले विश्वव्यापी औसत भन्दा छिटो तापक्रम बृद्धिको दर पनि अनुभव गर्छ । प्रतिवेदनले दावी ग¥यो कि भविष्यमा अन्यत्रको तापक्रम १.५ डिग्री सेल्सियसमा सीमित भए तापनि हिन्दुकुश हिमालयन क्षेत्रमा तापक्रम अझै ०.३ डिग्री सेल्सियस बढी हुने सम्भावना छ, यसले जैविक विविधताको हानि, हिमनदीहरू पग्लने र पानीको बहावमा अप्रत्याशित बढी हुने जस्ता हानिकारक प्रभावहरूको बृद्धि गर्नेछ ।
बढ्दो ग्लोबल वार्मिङको यो संयुक्त प्रभाव र यस क्षेत्रका धेरै पानी सम्बन्धी द्वन्द्वहरूले यस क्षेत्रका लागि अत्यधिक हानिकारक साबित हुन सक्छ । जलवायु परिवर्तनले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई सँगै ल्याएको छ र विश्वव्यापी स्तरमा यसको सामना गर्दै, हिन्दुकुश हिमालयन क्षेत्रका राष्ट्रहरूले यस क्षेत्रले सामना गरिरहेको पानीको बारेमा बारम्बार र लामो समयदेखि चलिरहेको विवादहरूको समाधान खोज्न प्रयास गर्नुपर्छ ।
निष्कर्षः
हिन्दुकुश हिमालयन क्षेत्रले विश्वको एउटा त्यस्तो भागलाई प्रस्तुत गर्दछ जहाँ वातावरणीय पक्ष राष्ट्रहरू बीच चर्को प्रतिस्पर्धामा चुनौतीपूर्ण भविष्यको प्रक्षेपण गर्दछ । यो क्षेत्र साझा पानीको अधिकारको बारेमा अन्तर्राष्ट्रिय विवादहरूले भरिएको छ, जसले पहिले नै आफ्नो क्षेत्रबाट बग्ने नदीहरूमा राष्ट्रहरूको पहुँचलाई प्रतिबन्धित गर्दा, जलप्रवाहहरूको सहयोगी विकासको महत्वपूर्ण सम्भावनालाई रोकेको छ । एसियाली महाद्वीप संसारमा सबैभन्दा धेरै जनसंख्या भएको र धेरै मानिसहरूको जीवन प्रत्यक्ष रूपमा हिन्दुकुश हिमालयन नदीहरूमा निर्भर भएको क्षेत्र हो । यस क्षेत्रले जलवायु परिवर्तनको कमजोर प्रभावसँग पनि लडिरहेको छ साथै हालैका दशकहरूमा वायु प्रदूषणमा तीव्र वृद्धिको अनुभव गरेको छ, जसका कारण शहरी र ग्रामीण दुवै स्थानहरूमा लाखौं गरीब मानिसहरू विशेष गरी महिला, बालबालिका, र वृद्धहरुमा दूरगामी र खतरनाक परिणामहरू डरलाग्दो स्तरमा पुगेका छन् । तसर्थ यदि राष्ट्रहरू बीच साझा पानीको प्रयोग गर्ने तरिकामा सुधार गर्न तत्काल कदम चालिएन र प्राकृतिक स्रोतहरुको दोहन मात्र गरि संरक्षण तर्फ ध्यान दिइएन भने यस महाद्वीपमा बसोबास गर्ने करोडौं मानिसहरू पर्याप्त पानी आपूर्तिबाट बंचित हुन सक्ने छन् ।
तेसैले हिन्दुकुश हिमालयन क्षेत्र समृद्ध, स्वस्थ, शान्त, गरिवीमुक्त, खाद्य, उर्जा र पानीको दिगो व्यवस्थापन, सुरक्षित वातावरण, जलवायु र प्रकोप प्रतिरोधी क्षेत्रको रुपमा कायम राख्न वैज्ञानिक, नीति निर्माता र विज्ञहरूले हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रका देशहरूलाई यसको माथिल्लो जलाधार तथा तल्लो तटिय क्षेत्रमा बसोबास गर्ने अरबौं मानिसहरुको विचमा समन्वय र सहजीकरण गर्दै यस क्षेत्रको समग्र प्रकृतिलाई जोगाउन ढिलाइ नगरी पहल गर्न आग्रह गरेका छन् ।
(कृषिमा स्नातक गरी लामो समय भू–संरक्षण सम्बन्धि कार्यको अनुभव बटुल्नु भएका सापकोटा हाल प्रकृति–मानव केन्द्रित जन अभियान नेपालको उपाध्यक्ष हुनुहुन्छ)
