प्रजातान्त्रिक सिध्दान्तहरू बुझ्न नसक्नेदेखि लिएर देशको राजनीतिक सुझबुझका जटिलतासम्मका विभिन्न पक्षहरूमा नेपालका नेताहरूबीच राजनीतिक अज्ञानता प्रस्ट देखिन्छ । साँस्कृतिक सम्पदा र इतिहासले भरिपूर्ण नेपाल आफ्नो राजनीतिक क्षेत्रमा गंभिर चुनौतीसँग जुधिरहेको छ । धेरै नेताहरू, व्यक्तिगत मनसाय वा पक्षपातपूर्ण स्वार्थद्वारा संचालित हुनुका साथै दीर्घकालीन विकासको खर्चमा अल्पकालीन लाभहरूलाई प्राथमिकता दिन्छन् । यो अदूरदर्शी दृष्टिकोणले प्रायः नीतिगत पक्षापाती ब्यबहार गर्ने, निर्णय प्रक्रियामा बाधा पुर्याउने र महत्वपूर्ण मुद्दाहरूलाई बेवास्ता गर्ने गर्दछ ।
यसबाहेक, राजनीतिक शिक्षाको अभावले समस्यालाई जटिल बनाएको छ । राजनीतिक प्रणाली र लोकतान्त्रिक मान्यताहरूको दृढ बुझाइ बिना घोर महत्वाकांक्षी नेताहरूले आफूलाई प्रभावकारी रूपमा शासन गर्न सक्षम नभएको प्रष्ट देखिएका छन् । नेतृत्वमा रहेको यो शून्यताले अयोग्यता र भ्रष्टाचारलाई बढावा दिनुका साथै राजनीतिक प्रतिष्ठानमा जनताको विश्वास घटाउँछ ।
विशेषगरी शिक्षामा सीमित पहुँच भएका ग्रामीण क्षेत्रमा जनतामाझ राजनीतिक निरक्षरता पनि उत्तिकै समस्याको विषय हो। गलत धारणा र गलत सूचनाहरू प्रशस्त छन् जसले नागरिकहरूलाई राजनैतिक हेराफेरीको जोखिममा पार्छ र लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा अर्थपूर्ण संलग्नतामा बाधा पुर्याउँछ ।
जवाफदेहिताको अभाव, सामाजिक असमानताको निरन्तरता र लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताको क्षयलगायत राजनीतिक निरक्षरताका परिणामहरू गहिरो छन्। सचेत नागरिक विना लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ र जनताका आकांक्षा पूरा हुँदैनन् ।
राजनीतिक निरक्षरतालाई सम्बोधन गर्न नेतृत्व र तल्लो तहका पहलहरू समावेश गर्ने बहुआयामिक दृष्टिकोण आवश्यक छ। राजनीतिक नेताहरूले शिक्षा र चेतनाका प्रयासहरूलाई प्राथमिकता दिनुका साथै नागरिक शिक्षा कार्यक्रमहरूमा लगानी गर्न र राजनीतिक संवादलाई बढावा दिनु पर्छ । राजनीतिक दलहरू र नागरिक समाज संगठनहरूले एक सूचित मतदाता खेती गर्न पारदर्शिता र समावेशीताको वकालत गर्नुपर्छ ।
भेडा बथानको व्यवहारले नेपालको राजनीतिक परिदृश्यलाई थप जटिल बनाउँदै कार्य र निर्णयहरूलाई प्रभाव पार्छ। लोकतान्त्रिक समाजहरूमा, बथान व्यवहार, मानव मनोविज्ञानमा गहिरो जरा गाडिएको, अक्सर अप्रत्याशित तरिकामा राजनीतिक गतिशीलतालाई प्रभाव पार्छ । जटिल राजनीतिक परिदृश्य भएको नेपाल यस घटनाबाट विशेष प्रभावित छ । नेपालको समसामयिक राजनीतिक वातावरणमा यसको अभिव्यक्ति र प्रभावहरूको जाँच गर्दै लोकतान्त्रिक शासनको सन्दर्भमा भेडा बथान व्यवहारको बिश्लेषण हुनु आवश्यक छ ।
भेडा बथान व्यवहारले आलोचनात्मक विश्लेषण बिना ठूलो समूहको कार्यहरू पछ्याउने व्यक्तिहरूको प्रवृत्तिलाई वर्णन गर्दछ। लोकतन्त्रमा यसले राजनीतिक बहस, चुनाव र नीति निर्माणमा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पार्न सक्छ। ऐतिहासिक विरासत र सामाजिक–आर्थिक असमानता भएको विविधतायुक्त राष्ट्र नेपालमा, बथान व्यवहारले प्रभावशाली व्यक्तित्वहरू, मिडिया र सामाजिक मान्यताहरूद्वारा संचालित विभिन्न रूपहरू लिन्छ ।
नेपालको विकसित राजनीतिक पृष्ठभूमिमा भेडा बथानको व्यवहारले मतदाताको प्राथमिकता, पार्टी गठबन्धन र नीतिहरूलाई प्रभाव पार्छ। सन् २००८ मा नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा प्रवेश गरेपछि राजनीतिक ध्रुवीकरण र पहिचानको राजनीतिले तीव्रता पाएको छ । सामाजिक सञ्जालले परम्परागत आबद्धतालाई पार गर्दै ध्रुवीकरण र लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको उदयमा योगदान पुर्याउँदै दलीय दृष्टिकोणलाई बढावा दिन्छ ।
बथानको व्यवहारले सामाजिक एकतालाई बढावा दिन्छ, यसले लोकतान्त्रिक शासनलाई जोखिममा पार्छ । समीक्षा बिना नीति र परियोजनाहरूको स्वीकृतिले सार्वजनिक बहस र संस्थाहरूमाथिको विश्वासलाई कमजोर बनाउनुका साथै सामाजिक–राजनीतिक मुद्दाहरूमा संवादमा बाधा पुर्याउँछ । नेपालमा भेडा बथानको व्यवहारले भ्रष्टाचार र असमानता जस्ता चुनौतिहरूलाई जटिल बनाउदै समावेशी विकास र लोकतान्त्रिक सुदृढीकरणमा बाधा पुर्याउँछ । यसलाई सम्बोधन गर्न मिडिया साक्षरता र सहभागितामूलक शासन प्रवर्ध्दन आवश्यक छ ।
भेडा बथानको व्यवहारले नेपालको लोकतन्त्रमा राजनीतिक मनोवृत्ति र व्यवहारलाई गहिरो प्रभाव पार्छ । सूचित नागरिकता र समावेशी सहभागितालाई बढावा दिन यसको जटिलता र प्रभावहरू पहिचान गर्नु महत्त्वपूर्ण छ । भेडा बथानको व्यवहारलाई सम्बोधन गर्ने सामूहिक प्रयासले सबै नागरिकको हितमा नेपालको लोकतान्त्रिक संस्थाहरूलाई बलियो बनाउन सक्छ ।
भेडा बथान व्यवहारको प्रतिरोध गर्न आलोचनात्मक सोच र नागरिक शिक्षाको प्रवर्द्धन आवश्यक छ । खुला संवाद र विविध विचारहरूले पारदर्शिता र समावेशी शासन अभ्यासहरूसँगै यसको प्रभावलाई कम गर्न सक्छ ।
राजनीतिक अशिक्षाले नेपालमा प्रभावकारी शासन र लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाउँछ, जसले नीतिगत पक्षघात, भ्रष्टाचार, लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताको क्षय, विभाजनकारी राजनीति र संवैधानिक अस्थिरता निम्त्याउँछ । नेपालका बुध्दिजीवीहरूले लोकतान्त्रिक सुधार र प्रमाणमा आधारित नीतिहरूको वकालत गरेर नागरिकहरूलाई सचेत गर्न आवश्यक छ । निष्कर्षमा भन्नुपर्दा नेपालका लागि लोकतान्त्रिक शासनका अवरोधहरू हटाउन र थप समावेशी समाज निर्माण गर्न राजनीतिक अशिक्षा र भेडा बथानको व्यवहारलाई सम्बोधन गर्नु आवश्यक छ । vidhukayastha@gmail.com
