प्रधानमन्त्री के.पी. ओलीले प्रतिनिधि सभामा नेपाली कांग्रेसको समर्थनमा दुई तिहाइ बहुमत सहित विश्वासको मत हासिल गरेको सात महिना नाघ्यो। यो उनको चौथो कार्यकाल हो। तर उनका धेरैजसो अघिल्ला समकक्षीहरूले जस्तै उनले अघिल्लो कार्यकाल पूरा गर्न सकेका छैनन्। यसपाली नेपाली कांग्रेससंग भएको समझदारी अनुसार आफ्नो १८ महिने कार्यकाल पछि शेरबहादुर देउबालाई सत्ता हस्तान्तरण गर्नु पर्ने ओलीको बाध्यता छ। नेपालमा विश्वासको मत जित्नु वा हार्नु अब एक प्रधानमन्त्री के.पी. ओलीले प्रतिनिधि सभामा नेपाली कांग्रेसको समर्थनमा दुई तिहाइ बहुमतसहित विश्वासको मत हासिल गरेको सात महिना नाघिसकेको छ। यो उनको चौथो कार्यकाल हो, तर अघिल्ला अधिकांश समकक्षीहरूको जस्तै उनले अघिल्लो कार्यकाल पूरा गर्न सकेका छैनन्। यसपटक, नेपाली कांग्रेससँगको समझदारी अनुसार, ओलीलाई आफ्नो १८ महिने कार्यकाल पछि शेरबहादुर देउबालाई सत्ता हस्तान्तरण गर्नु पर्ने बाध्यता छ। नेपालमा विश्वासको मत जित्नु वा हार्नु अब एक निरन्तर दोहोरिने घटना बनिसकेको छ, जसले नेतृत्व परिवर्तन र राजनीतिक अस्थिरतालाई कायम राखेको छ।
नेपालमा सन् १९९१ मा बहुदलीय लोकतन्त्रको पुनःस्थापनापछि, देशले लगातार राजनीतिक अस्थिरता भोगेको छ। विभिन्न सरकारहरूले स्थिरता कायम राख्न र आफ्नो कार्यकाल पूरा गर्न संघर्ष गरेका छन्। विभिन्न दलहरूले संसदमा बहुमत वा अल्पमत प्राप्त गरे तापनि राजनीतिक संकट, गठबन्धनको विघटन र बदलिंदो समर्थनको कारण नेतृत्वको बारम्बार परिवर्तन भएको छ।
प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाललाई १२ जुलाई २०२४ मा विश्वासको मत प्राप्त नगरेको कारण पदमुक्त गरियो। १८ महिना अघि नियुक्त भएका दाहाललाई २७५ सदस्यीय प्रतिनिधि सभामा १६९ सदस्यको समर्थन प्राप्त भएको थियो, तर १८ महिना पछि उनलाई केवल ६३ सदस्यको समर्थन प्राप्त भयो। १९४ जना प्रतिनिधि सभा सदस्यहरूले दाहालको विरोध गरेपछि उनी पदमुक्त भए। पदमुक्ति पछि केपी शर्मा ओलीलाई १९४ सांसदहरूको समर्थनसहित गठबन्धन सरकारमा नयाँ प्रधानमन्त्रीको रूपमा नियुक्त गरियो।
निरन्तर दोहोरिने घटना बनिसकेको छ। नेतृत्व परिवर्तन प्रायः भइरहन्छ र राजनीतिक अस्थिरता निरन्तर रहन्छ।
नेपालमा १९९१ मा बहुदलीय लोकतन्त्रको पुनःस्थापनापछि, देशले राजनीतिक अस्थिरता भोगेको छ। विभिन्न सरकारहरूले स्थिरता कायम राख्न र आफ्नो कार्यकाल पूरा गर्न असफल संघर्ष गरेका छन्। विभिन्न पार्टीहरूले संसदमा बहुमत वा अल्पमत प्राप्त गरे तापनि राजनीतिक संकट, गठबन्धनको विघटन र बदलिंदो समर्थनको कारणले नेतृत्वको बारम्बार परिवर्तन भएको छ।
प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाललाई १२ जुलाई २०२४ मा विश्वासको मत प्राप्त नगरेको कारण पदमुक्त गरियो। १८ महिना अघि नियुक्त भएका दाहाललाई २७५ सदस्यीय प्रतिनिधि सभामा २७५ सदस्यीय प्रतिनिधि सभामा १६९ (९८ प्रतिशत) सदस्यको समर्थन प्राप्त भए तापनि १८ महिना पछि उनलाई ६३ मात्र समर्थन प्राप्त भयो। १९४ जना प्रतिनिधि सभा सदस्य दाहाल बिरुध्द उभिए पछि उनी पद मुक्त भए। दाहाल पदमुक्त भए पछि केपी शर्मा ओलीलाई १९४ सांसदहरूको समर्थनसहित गठबन्धन सरकारमा नयाँ प्रधानमन्त्रीको रूपमा नियुक्त गरियो।
प्रारम्भिक वर्षहरू: सन् १९९१-२०१५
सन् १९९१ मा लोकतन्त्रको पुनःस्थापनापछि, नेपालको पहिलो निर्वाचित सरकार, नेपाली कांग्रेस (नेका) को नेतृत्वमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाले विभिन्न ध्रुवीकरण र जनताका असन्तोषसँग संघर्ष गर्नुपर्यो। यस अस्थिरताले सन् १९९४ मा कोइरालाको राजीनामा गरायो र प्रतिनिधि सभा विघटन गरियो, जसले नेपालको राजनीतिक जीवनमा अस्थिरता र बारम्बार सरकार परिवर्तनको चक्रको सुरुवात गर्यो।
सन् २००० देखि २०१५ सम्म, नेपालले गम्भीर राजनीतिक अस्थिरता अनुभव गर्यो, जसको परिणामस्वरूप विभिन्न गठबन्धन सरकारहरूको श्रृंखला निर्माण भएको थियो। यस अवधिमा नेतृत्व परिवर्तन प्रायः आन्तरिक विवाद र बाह्य दबाबको कारण भएको थियो। प्रमुख राजनीतिक व्यक्ति जस्तै गिरिजाप्रसाद कोइराला र शेरबहादुर देउबा सत्तामा पुनः आवतजावत गर्दै बढ्दो तनावसँग जुधिरहेका थिए। माओवादी उथलपुथल सन् २००६ मा शान्ति सम्झौतासँग समापन भएको थियो र माओवादीहरूलाई मुख्यधारामा राजनीतिमा एकीकृत गरियो। तर सरकारहरूले आन्तरिक झगडा र महत्वपूर्ण मुद्दाहरूमा सहमति नहुँदा समस्यामा परे। यस क्रममा पुष्पकमल दाहाल (प्रचण्ड), माधव कुमार नेपाल, झलनाथ खानल र डा. बाबुराम भट्टराईले क्रमशः पदभार ग्रहण गरे, तर उनीहरूको कुनै पनि कार्यकाल पूरा हुन सकेन। यस अवधिले नेपालको राजनीतिक परिप्रेक्ष्यमा निरन्तर समस्याहरूको आधार तयार गर्यो।
माओवादी उथलपुथलको प्रभाव
माओवादी उथलपुथल (सन् १९९६-२००६) ले नेपालको राजनीतिक स्थिरतालाई गम्भीर असर पुर्यायो र यसले सत्ता संरचनामा परिपक्व परिवर्तन ल्यायो। सन् २००६ को समग्र शान्ति सम्झौताले माओवादीलाई राजनीतिक मुख्यधारामा समेट्ने उद्देश्य राखेको थियो। तर कुनै पनि पार्टीले पूर्ण बहुमत प्राप्त गर्न नसक्दा सरकारहरूले शासन व्यवस्थाका जटिलतासँग जुध्नुपर्यो र पूर्व विद्रोही र प्रतिस्पर्धी ध्रुवहरूको दबाबमा परे।
संविधान सभा र टुक्रिएको राजनीति: सन् २००८-२०१५
सन् २०१५ मा नयाँ संविधानको घोषणालाई एक ऐतिहासिक उपलब्धि मानिएको थियो। तर यो प्रक्रिया अस्थिरताले भरिएको थियो। प्रधानमन्त्रीहरूले आफ्नो कार्यकाल पूरा गर्न सकेनन्, किनकि संघीयता, पहिचान र प्रतिनिधित्वका विषयमा राजनीतिक असहमतिहरूले संविधान सभामा गतिरोध सिर्जना गरे। प्रत्येक सरकारले आफ्नो म्यानडेट पूरा गर्न संघर्ष गर्यो र प्रायः चुनावको परिणामस्वरूप सरकारहरूको राजीनामा भएको थियो।
सन् २०१५ पछि राजनीतिक परिप्रेक्ष्य
सन् २०१५ को भूकम्पपछि नेपालको राजनीतिक परिप्रेक्ष्य अझ जटिल बन्यो। शेरबहादुर देउबा र केपी शर्मा ओलीको नेतृत्वमा सरकारहरूले राष्ट्रिय संकटहरूलाई जवाफ दिन र कमजोर गठबन्धनहरूको व्यवस्थापन गर्न दबाब खेपेका थिए। तर उनीहरूको सरकारहरू पार्टी भित्रका जटिलताहरू र बाह्य प्रभावहरूको कारण असफल भए। उदाहरणका लागि, ओली दुई पटक प्रधानमन्त्री चयन भए। तर उनको नेतृत्वमा बनेका सरकारहरू विवाद र आन्तरिक असहमतिहरूका कारण अस्थिर बने।
हालको घटनाक्रम: सन् २०१८-हालसम्म
सन् २०१८ को चुनावले केपी शर्मा ओलीको पार्टीले बहुमत जितेपछि छोटो समयको स्थिरता ल्याएको थियो। तथापि यो सरकार प्रतिद्वन्द्वी पक्षका दबाब र कोभिड महामारीले आएका चुनौतीहरूका कारण संघर्षमा पर्यो। ओलीले गठबन्धन साझेदारहरूको व्यवस्थापनमा असफल भएपछि सत्ता संघर्ष उत्पन्न भयो। सन् २०२१ मा उनलाई पदमुक्त गरायो र नेपालको राजनीतिक परिप्रेक्ष्य जटिल हुदै गए।
ओली पछि शेरबहादुर देउबा पुनः प्रधानमन्त्री बने। तर उनको प्रशासनले समान समस्याहरूको सामना गर्नुपर्यो। निरन्तर राजनीतिक अस्थिरता कायम रह्यो। बारम्बार गठबन्धन पुनर्संयोजन र नेतृत्व परिवर्तनहरूले जनतालाई राजनीतिक प्रक्रियाप्रति निराश बनाएको छ।
राजनीतिक दलहरू आफ्ना स्वार्थमा केन्द्रित हुँदै आगामी २०२७ (विसं २०८४) को आमचुनावको तयारी गर्दैछन्। तर समग्र राष्ट्रिय विकासका लागि स्पष्ट दृष्टिकोणको अभाव छ। यी दलहरूमा बढ्दो अविश्वासले स्थानीय चुनावमा स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको समर्थनमा वृद्धि भएको छ, जसले अर्को जनआन्दोलनको सम्भावना देखाएको छ। पछिल्लो आमनिर्वाचनमा “स्वतन्त्र” भन्ने नयाँ पार्टीले ११०,००० भन्दा बढी भोट प्राप्त गर्यो, जसले विद्यमान दलहरूबाट असन्तुष्ट व्यक्तिहरूलाई आकर्षित गर्यो। जनताको वास्तविक समर्थन बिना सत्तामा पुग्नु निरर्थक देखिन्छ र यसले गम्भीर चिन्ता उत्पन्न गर्न सक्छ।
वर्तमान राजनीतिक परिप्रेक्ष्यमा, मुख्यधाराका राजनीतिक दलहरू र वर्तमान प्रणालीका विरुद्ध दुई परस्पर विरोधी पक्षहरू छन्। दुई महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरू उठ्छन्। पहिलो, के स्वार्थी तत्वहरूले राजा फर्काउने प्रयास गरिरहेका छन्? र दोस्रो, के हालको नेतृत्व र प्रणालीविरुद्ध तेस्रो जनआन्दोलन आवश्यक छ? देशको निर्माण र बचाउका लागि, चरित्र र प्रेरणामा परिवर्तन आवश्यक छ।
***
