सन् २०२५ फेब्रुअरी २८, शुक्रबार बिहान २:५१ बजे नेपालको काठमाण्डौको उत्तरमा ६.१ तीव्रता को भूकम्प आएको छ। यो भूकम्प सिंधुपालचोक जिल्लाको भैरब कुंडा नजिक भएको हो। यो झटका हालैको भूकंपीय घटनाहरूको निरन्तरता हो।
यी घटनाहरूले भूकम्प-जोखिम क्षेत्रहरूमा बसोबास गर्नका चुनौतीहरूलाई उजागर गर्छ, र स्थानीय बासिन्दाको अनुकूलन क्षमता पनि देखाउँछ। सन् २०१५ को विनाशकारी गोरखा भूकम्पदेखि हालसम्मको भूकंपीय गतिविधिहरू भारतीय र युरेशियन प्लेटहरूको टक्करको कारण उत्पन्न भइरहेका निरन्तर टेक्टोनिक बलहरूको संकेत गर्दैछन्।
सन् २०१५ गोरखा भूकम्प: एक मोड
नेपालको आधुनिक इतिहासको सबैभन्दा ठूलो भूकम्प सन् २०१५ अप्रिल २५ मा ७.८ तीव्रता सहित गोरखा नजिक काठमाण्डौबाट लगभग ७६ किलोमिटर उत्तर पश्चिमी क्षेत्रमा आएको थियो। यस भूकम्पले नेपालका मध्य र पश्चिमी क्षेत्रहरूलाई तहसनहस पार्यो, जसका कारण लगभग ९,००० व्यक्तिको मृत्यु भयो र २२,००० भन्दा बढी मानिस घाइते भए। हजारौँ घर मलबामा परिणत भए। काठमाण्डौमा युनेस्को विश्व धरोहर स्थल सहितका सैकडौँ वर्ष पुराना सांस्कृतिक धरोहरहरू गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त भए।
सत्रह दिन पछि, सन् २०१५ मई १२ मा त्यही क्षेत्रमै ७.३ तीव्रताको अर्को पराकम्न आएको थियो जसले थप जनमालको क्षति गर्यो र बचाव कार्यमा समस्या ल्यायो। यस भूकंपीय शृंखलाले नेपालका कमजोर संरचनाहरूको स्थितिलाई उजागर गर्यो र सुधारिएको निर्माण अभ्यास र आपतकालीन तयारीको आवश्यकता स्पष्ट बनायो।
सन् २०२३ नवंबरको भूकम्प: संवेदनशीलता को कडा अनुस्मारक
सन् २०२३ नवम्बर ३ मा पश्चिमी नेपालको कर्णाली प्रदेशको जाजरकोट जिल्लामा ५.७ तीव्रता को भूकम्प आयो। यस भूकम्पमा कम्तिमा १५३ जनाको मृत्यु भएको र ३७५ भन्दा बढी मानिस घाइते भए। आधारभूत संरचनामा ठूलो क्षति भयो। लगभग ६२,००० घर नष्ट भए, जसमा २६,५०० घर पूरै ढल्न पुगे। साथै, ८९८ स्कूलहरू क्षतिग्रस्त भए, जसमा २९४ पूरै मरम्मतको बाहिर भएका थिए।
क्षेत्रको संवेदनशीलता त्यतिबेला थप वृद्धि भएको थियो जब खराब निर्मित घरहरू झटका सहन असमर्थ थिए। यसै गरी यो भूकम्प रातिको समयमा आएको थियो, जसले गर्दा धेरै मानिसहरू मलबामा थुनिए र मृत्युदर बढ्यो। सन् २०२३ को भूकम्पको प्रभाव विशेष गरी कृषिमा निर्भर समुदायका लागि विनाशकारी थियो, किनकि प्रभावित जिल्लामा अधिकांश जनसंख्याको आयको मुख्य स्रोत कृषि थियो।
हालका वर्षहरूमा अन्य प्रमुख भूकम्प
यद्यपि सन् २०१५ को गोरखा भूकम्प सबैभन्दा विनाशकारी थियो, नेपालमा भूकंपीय गतिविधि लगातार जारी छ। सन् २०२४ डिसेम्बर २० मा नेपालका पश्चिमी क्षेत्रमा बाजुरा जिल्लामा ५.२ तीव्रता को भूकम्प आयो। यद्यपि यस झट्काले ठूलो क्षति नगरे पनि यो क्षेत्रको निरन्तर टेक्टोनिक गतिविधिको संकेत हो र बिपद ब्वस्थापनको पूर्व तयारीको आवश्यकता देखाउँछ।
सन् २०२४ मा नेपालमा कुल २२ भूकंपीय घटनाहरूको रेकर्ड गरिएको थियो, जसले यस क्षेत्रको भूकम्प जोखिम क्षेत्रको स्थितिलाई अझ प्रकट गर्दछ। विशेष गरी, डिसेम्बर १९ मा मनाङमा ४.७ तीव्रता र डिसेम्बर ३१ मा बैतडीमा ४.६ तीव्रता का भूकम्प आए। यी लगातार भूकंपीय गतिविधिहरूले यस क्षेत्रको टेक्टोनिक अस्थिरता प्रकट गर्दछ, यद्यपि ठूलो भूकम्प नभए तापनि।
समुदाय र स्वास्थ्यमा प्रभाव
नेपालमा भूकंपीय घटनाहरूको प्रभाव केवल भौतिक विनाशसम्म सीमित छैन, तर यसले सार्वजनिक स्वास्थ्य र सामाजिक स्थिरतामा पनि गहिरो प्रभाव पार्छ। उदाहरणका लागि सन् २०२३ को भूकम्पले समुदायहरूलाई अस्तव्यस्त गरिदिएको थियो। घरहरू, स्कूलहरू, र महत्वपूर्ण संरचनाको ठूलो क्षति भएकोले दैनिक जीवनमा रुकावट आएको थियो र बचेका मानिसहरूले स्वास्थ्य सेवाहरू, स्वच्छ पानी र शिक्षा जस्ता आधारभूत सेवाहरूको कमी भोगिरहेका थिए।
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार, सन् २०२३ को भूकम्प पछि स्वास्थ्य समस्याहरू बढेको थियो र प्रभावित समुदायमा संक्रामक रोगहरूको प्रकोप, पोषणको कमी, र मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरू जस्तै चिन्ता, डिप्रेशन र पोस्ट-ट्रॉमेटिक स्ट्रेस डिसअर्डर (PTSD) देखिएका थिए। यस आपतकालीन अवस्थामा COVID-19 जस्ता संक्रामक रोगहरूविरुद्धको लडाईमा पनि समस्या उत्पन्न भएको थियो, जसले सार्वजनिक स्वास्थ्य संकटलाई थप गहिरो बनायो।
अहिले पनि प्रभावित क्षेत्रहरूमा, विशेष गरी कृषि पर निर्भर समुदायहरूमा, घर र कृषि भूमि नष्ट हुँदा आर्थिक प्रभाव स्थायी छ। भूकम्पले हजारौँ परिवारलाई विस्थापित गरिदिएको छ र उनीहरूलाई अस्थायी शिविरमा शरण लिन बाध्य बनाएको छ र साथसाथै आफ्ना जीवन यापनका साधनहरूको नोक्सानीको सामना गर्नु परेको छ।
भूकंपीय गतिविधि र रुझान
नेपालमा भूकंपीय घटनाहरूको आवृत्ति र तीव्रता घट्ने संकेत छैन। सन् २०१५ र २०२५ बीच, नेपालमा विभिन्न भूकम्पहरू आएका छन् जसमा ५.० भन्दा बढी तीव्रता भएका भूकम्पहरू समावेश छन्। यी निरन्तर भूकंपीय गतिविधिहरू यस क्षेत्रका सक्रिय दोष रेखाहरूको सङ्केत हो, विशेष गरी मुख्य हिमालयन थ्रस्ट जसले निरन्तर भूकम्पीय झटका उत्पन्न गर्दै आएको छ।
आपदा तयारी र भविष्यको बाटो
नेपालको भूकंपीय इतिहासले स्पष्ट देखाउँछ कि व्यापक आपदा तयारी र बलियो संरचनाको अत्यावश्यकता छ। यद्यपि निर्माण संहिताहरूमा सुधार र आपतकालीन प्रतिक्रिया प्रणालिहरूमा सुधारका प्रयास भएका छन्, हालका भूकम्पहरूद्वारा गरिएको विनाशले देखाउँछ कि अझ धेरै काम गर्न बाँकी छ।
भविष्यका भूकम्पहरूको प्रभावलाई कम गर्नका लागि, विशेष गरी ग्रामीण र दूरवर्ती क्षेत्रमा, आपदाबिरोधी संरचनामा लगानी गर्नु आवश्यक छ। साथै, जन शिक्षा अभियान र प्रारम्भिक चेतावनी प्रणालिहरूले समुदायलाई भूकंपीय घटनाहरूको लागि राम्रो तयारी गर्न मद्दत गर्न सक्छन्। स्वास्थ्य सेवा, पुनर्निर्माण प्रयास र संरचनाको विकासमा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग नेपालका दीर्घकालिक अनुकूलनका लागि महत्त्वपूर्ण छन्।
नेपालको निरन्तर भूकंपीय गतिविधि यस क्षेत्रका दोष रेखाहरू र टेक्टोनिक गतिविधिहरूको निरन्तर अनुगमन र अनुसन्धानको आवश्यकता देखाउँछ। भविष्यका भूकम्पका जोखिमको सामना गर्न नेपालले आपदा जोखिम न्यूनीकरण रणनीतिहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ, जसमा पुराना भवनहरूको पुनर्निर्माण, भूकम्प-प्रतिरोधी स्कूल र अस्पतालहरूको निर्माण, र आपतकालीन सेवाहरूको मजबूती सामेल छ।
निष्कर्ष
सन् २०१५ देखि हालसम्म नेपालको भूकंपीय इतिहासले यस देशको भूकम्पप्रति संवेदनशीलता र यस्ता प्राकृतिक आपदाहरूका दीर्घकालिक प्रभावहरूको कडा अनुस्मारक प्रस्तुत गर्दछ। जानमालको ठूलो क्षति, संरचनाको व्यापक विनाश, र प्रभावित समुदायहरूले भोगेका स्वास्थ्य चुनौतीहरूले आपदा तयारीको अत्यावश्यकता प्रकट गर्दछ। नेपालका निरन्तर भूकंपीय गतिविधिहरूले सशक्त राष्ट्र निर्माण, राम्रो आपदा प्रतिक्रिया प्रणालीहरूको विकास, र भविष्यका भूकम्पका प्रभावहरूलाई कम गर्नका लागि बलियो स्वास्थ्य प्रणालिहरूको आवश्यकता दर्शाउँछन्।
नेपालले अझै धेरै चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ, तर अतीतबाट प्राप्त ज्ञानले भविष्यमा आपदा तयारी र पुनर्निर्माण रणनीतिहरूलाई रूप दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाउने छ।
***
