आत्मले निर्दिष्ट गरेको कुरा गर्नु अनुशासन हो । मन धेरै चन्चल हुन्छ,हामी कक्षा कोठामा हुन्छौं तर मन वाहिरी रमझम मा कुदिरहेको हुन्छ । त्यस बेला आत्मले मनलाई नियन्त्रण गर्नु र विषय बस्तु तर्फ ध्यान केन्द्रीकृत गर्नु आत्मानुशाषन हो ।
राज्यले वनाएका निति नियम,समाज ले बनाएका राम्रा नियम,विद्यालयले बनाएका आचार संहिता वा कार्यस्थल का नियम हरूको पालना गर्नु अनुशासन हो ।
शिष्टता,भद्रता,नैतिकता,विनयशिलता,कर्तव्यपरायणता,मानवता जस्ता मानविय गुणहरूको विकास गराउनु,
बालकको चौतर्फि विकाश,कुशल नेतृत्व विकास,सवैको विश्वासिलो पात्र,सफल जीवन यात्रामा अनुशासन को भूमिका महत्वपूर्ण छ ।
मलाई गुरुहरूले सधै कक्षाको मनिटर तोक्नु हुन्थ्यो भन्नु हुन्थ्यो अनुशासित विद्याथीले नै आज कक्षाको नेतृत्व गर्न सक्छ र भोलि घरपरिवार,संथा,समाज र राष्ट्रको सहि नेतृत्व लिन सक्छ । गुरु भन्नु हुन्थ्यो रमेश तिष्ण बुद्धिको त थिएनन् तर मेहनती थिए । ईन्टर पास गरेर स्वरोजगार तर्फ लागे ,उनि आज ठुलो कंपनीको मालिक भएका छन,र हजारौलाई रोजगार दएका छन् ।
एकातर्फ शारीरिक श्रमको माध्यमबाट गरिने कठिन कार्य मेहनत हो भने अर्कोतिर विद्यार्थी जीवन मा राम्रो अंक ल्याउन गरिने नियम पालना सहितको अध्यान, खोज,स्तरीय जीवन जीउन गरिने व्यवसाय वा नोकरिमा अल्छि नगरी गरिने कार्य,कुनै संथा वा राज्य संचालन को योजना निर्माण र त्यसको कार्यान्वयन मा देखाउने तदारुकता, मेहनत हो ।
सानो छँदा सुन्ने गर्थेँ गरुहरू भन्नु हुन्थ्यो प्रतिमा सारै मेहनति थिईन परिणाम सफल डाक्टर ,मुटुरोग बिशेषज्ञ भईन ।
समिर मेहनति थिए सफल ईन्जिनियर भए । अनन्त अत्यन्त अनुशासित र मेहनति थिए उनि आज राजधानीको स्कुलका प्रधानाध्यापक छन र नेपालकै उत्कृष्ट स्कुल बनाऐका छन । तिलक क्याम्पसको प्रोफेसर ।
गुरुहरूका यस्तै यस्तै शव्दले मलाई पनि मेहनत गर्न सिकायो र आज म याहाँ छु । कुनै संथा सफलता पुर्वक हाँकि रहेको छु ।
हजारौ विद्यार्थी हरूलाई गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गरेर देशले खोजेको दक्ष जन शक्ति उत्पादन गरिरहेको छु ।
मैले विद्यार्थी जीवन मा मेहनत जसरी गरेँ ।त्यसैको परिणाम आजको म हो ।अहिले म कुनै विद्यालयको नेतृत्व समलिरहेको छु । स्कुल उत्कृष्ट गराउन म र मेरा सहकर्मी हरूको मेहनत कहाँ कम छ र?परिणाम त म चिनिएको छु । मेरो स्कूल चिनाएको छ ।
कुनै लक्ष प्राप्तिकोलागि निरन्तर कार्य गर्नु लगनशिलता हो । कुनैकाम गर्दा चन्चलता होईन एकाग्रता र नियमितताका साथ सुरु गरेको कार्यलाई सफलता पुर्वक सम्पन्न गर्नु लगनशीलता हो । यसले विद्यार्थी लाई लक्ष प्राप्त गर्न अभिप्रेरित गर्दछ ।
म पनि त कुनैकाम सुरु गरेपछि पुरा गर्नै पर्ने जिकिर गर्थेँ ।यिनै अनुशासन , मेहनत र लगन शिलताको प्रति विम्बन हो सफल जीवन ।
मैले पढेको थिएँ सफल व्याक्ति हरू वैज्ञानिक अल्वर्ट आईन्टाईन,जसले नयाँ आविस्कार गरे र संसारलाई उज्यालो दिए । दार्शनिक कार्ल माक्स जसले संसारका मजदुरहरूलाई नयाँ बाटो देखाए । गौतम बुद्ध जसले बुद्ध दर्शनको माध्यमबाट सन्सारमा शान्ति र अहिम्सा को विजारोपण गरे । सफल नेता सनयातसेन जसले अमेरिकालाई नयाँ मार्ग देखाए आज देशले तेहि जगमा उभिएर चरम विकास गरेको छ ।
मैले खोजेँ यिनिहरूको सफलताको राज के हो भनेर अनि थाहा पाएँ उनिहरूको सफलताको राज त अनुशासन मेहनत र लगनशिलता नै रहेछ ।
अनुशासन हिन, अल्छि लगन नभएका रन्जित आज उसको कुकर्म ले जेलमा छन र अरिना गलत संगतले बालविबाह गरेर आज बोझिलो जीवन विताई रहेकी छन ।
सपना त सबैको हुन्छन्
तर ती सपना हावा भित्र फुलेका रंगीन गुब्बार मात्र हुन्छन्,जबसम्म ती सपनालाई आत्माको आँगनमा उमारिँदैन ।मेरो पनि सपना थियो —तर मैले केवल सपना देखिनँ,सपना बोकेर हिंड्न सिकेँ,र त्यो यात्रा गर्नका लागि मैले तीन यात्रीहरू रोजेँ —अनुशासन, मेहनत र लगनशीलता ।
म धेरैपटक आफैँसँग हारिन लागेको थिएँ,मनले जति पनि रमणीय सपना देख्थ्यो,तर आत्माले थाम्थ्यो –“सपना त डुब्न सक्छ,तर तिमी डुब्न मिल्दैन,तिमीलाई त अब लक्ष्यमा पुग्नु छ ।”
त्यही दिन, जब आत्मा बोल्न थाल्छ,त्यही दिन जन्मिन्छ अनुशासन ।
यो न त अरूको बनाएको नियम हो,न त समाजको सजावट,यो त आफूभित्र पलाएकोआफैँले आफैंमाथि लगाएको अनुशासन हो –जहाँ समयसँग सम्झौता छैन, आलस्यसँग मित्रता छैन,र लक्ष्यबिना यात्रा छैन ।
जब अनुशासनले बाटो देखायो,त्यसपछि सुरू भयो यात्राको संघर्ष । हरेक बिहान सूर्योदयभन्दा पहिले म उठ्थेँ,न निद्रालाई माया, न बहानालाई ठाउँ ।
“अब केही गरेर देखाउनु छ!“त्यो आगोको नाम थियो, मेहनत । त्यो श्रम थियो,जहाँ पसिना पानीजस्तो बग्थ्यो, तर थकाइ होइन, त्यो त गर्व थियो ।
प्रत्येक पाइलामा भविष्यका ईँटा राखिँदै थियो ।कतिपटक मन हारिन खोज्थ्यो,तर मैले आफूलाई सम्झाएँ ।“सपना हेर्न सजिलो छ,तर पूरा गर्न रात हराउनु पर्छ ।” तर केवल उठ्नु, चल्नु, र दौडनु मात्र काफी हुँदैन, किनकि बाटो लामो छ,अग्लो छ चुचुरो,र बाटोमा कहिलेकाहीँ आँधी आउँछ ।त्यो आँधीसँग डर नमान्ने साहस लगनशीलता बाट आउँछ । म कहिल्यै आधामै फर्किन सक्दिनँ ,सुरु गरेको काम पूरा नहुँदासम्म मेरो मन शान्त हुँदैन । त्यही निरन्तरता, त्यो समर्पण, त्यो हिम्मत मेरो भित्रको लगनशीलता थियो,जसले मलाई हरपल अघि बढ्न सिकायो ।
आज म फर्केर हेर्छु । मेरो सफलतामा कुनै ठूलो ताली छैन, न मञ्च, न त माइक ।छ त केवल एउटा महल,जसको हरेक ईँटा अनुशासन हो,जसको रङ मेहनतको पसिनाले पोतिएको छ, र जसको छाना लगनशीलताको छायाले छोपिएको छ ।
यदि तिमी जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने सोचमा छौ भने, कुनै ठूलो योजना बनाउनु पर्दैन,बस ती तीन साथीहरूलाई बोलाउःअनुशासनलाई मनमा राख, मेहनतलाई हातमा समात,र लगनशीलतालाई आत्मामा अँगाल । त्यसपछि हेर — जुन गन्तव्य तिमी खोजिरहेछौ, त्यही गन्तव्य आफैँ तिमीलाई स्वागत गर्न आउनेछ ।
त्यही यात्रामा म छु,त्यही यात्रामा तपाईं पनि जान सक्नुहुन्छ ।बस अनुशासन होस् मनमा,मेहनत होस् कर्ममा,र लगनशीलता होस् आत्मामा ।
म आफैं यो सिद्धान्तको ज्वलन्त उदाहरण हुँ ।
मैले अनुशासनमा जीवन व्यतीत गरें – समयको पालन, गुरुको आदर, लक्ष्यमा स्पष्टता ।
त्यसपछि मैले कठिन मेहनत गरें – शैक्षिक यात्रामा दिनरात पढें, सीप विकास गरें, प्रयोगमा लगाएँ ।
अनि लगनशीलताका साथ जीवनभर लागिरहेँ हरेस खाइनँ, असफलतालाई हार मानिनँ ।
त्यसैले
आज म सफल संस्था चलाइरहेको छु । हजारौं विद्यार्थीलाई शिक्षा दिइरहेको छु ।समाजमा एक शैक्षिक नेतृत्वकर्ता बनेको छु ।
सफलता भन्ने शब्द सुन्दा सहज लागे पनि, यसको प्राप्ति सजिलो हुँदैन । त्यो केवल इच्छा र सपनाले प्राप्त हुने कुरा होइन । सफलता चाहिन्छ भने त्यसको लागि चाहिन्छ – स्पष्ट मार्ग, कठिन श्रम र निरन्तरता ।
यी तीनै गुणहरू – अनुशासन, मेहनत, र लगनशीलता बाट मात्र सम्भव छ । यी छुट्टाछुट्टै महत्त्व राख्छन्, तर जब यी एकअर्कासँग समायोजन भएर जीवनशैलीको हिस्सा बन्छन्, तब मात्रै साँचो सफलता सम्भव हुन्छ ।
अनुशासन बिना मेहनत दिशाहीन हुन्छ ।
यदि तपाईंले मेहनत त गर्नुभयो तर लक्ष्य स्पष्ट छैन, योजना छैन, नियम छैन भने त्यो श्रम खेर जान सक्छ ।
अनुशासनले बाटो देखायो, अब त्यो बाटोमा हिँड्न इन्धन चाहिन्छ , त्यो हो मेहनत ।मेहनत भनेको लक्ष्यप्राप्तिका लागि गर्ने सक्रिय प्रयास हो ।
यसले हाम्रो प्रतिभा, सीप, ज्ञान र दक्षतालाई व्यवहारमा परिणत गर्छ । केवल योजना बनाएर बस्नुले सफलता आउँदैन – त्यसमा लगनपूर्वक श्रम पनि चाहिन्छ ।
मेहनतले चुनौतीसँग जुध्ने हिम्मत दिन्छ,असफलतालाई सिकाइमा रूपान्तरण गर्छ,बिस्तारै तर स्थिर रूपमा उचाइतिर लैजान्छ ।
मेहनत बिना अनुशासन सुस्त हुन्छ ।
कसैसँग अनुशासन त हुन्छ, तर यदि ऊ मेहनत गर्न डराउँछ भने ऊ स्थिर रहन्छ, प्रगति गर्न सक्दैन ।
हामीले अनुशासन र मेहनतको सहायताले यात्रा सुरु त गर्यौं, तर त्यसलाई निरन्तरता दिने शक्ति चाहिन्छ – त्यो हो लगनशीलता ।
धेरै मानिसहरू सुरुमा निकै उत्साहित हुन्छन् । तर केही समयपछि, जब थकाइ लाग्छ, जब अपेक्षित परिणाम तुरुन्त आउँदैन, तब उनीहरू बीचमै छोड्छन् । यिनै क्षणहरूमा लगनशीलता अत्यावश्यक हुन्छ ।
सानोतिनो असफलताले विचलित हुँदैन,निरन्तर अभ्यास र सुधारमा विश्वास गर्छ,अन्तिम सफलता नआएसम्म प्रयास जारी राख्छ ।
लगनशीलता बिना मेहनत र अनुशासन अल्पकालीन हुन्छ ।
कसैले अनुशासन पालना गर्छ, मेहनत पनि गर्छ, तर निरन्तरता छैन भने ऊ स्थायित्व प्राप्त गर्न सक्दैन ।
यी तिनै गुणलाई छुट्टाछुट्टै हेर्दा जति महत्त्वपूर्ण लाग्छ, समग्रमा हेर्दा तिनको समन्वय अझ शक्तिशाली हुन्छ ।
यी तीनले मिलेर बनाउँछन् – सफलताको त्रिकोण
अनुशासन दिशा दिन्छ, लक्ष्यको स्पष्टता ल्याउँछ
मेहनत यात्रा अगाडि बढाउँछ, आत्मबल निर्माण गर्छ
लगनशीलता निरन्तरता र समर्पण दिन्छ ।
यदि यीमध्ये कुनै एक पनि कम भयो भने, सफलताको यात्रा अधुरो बन्न सक्छ ।
सफलताको सूत्र तपाईंकै हातमा छ
सफलता कुनै रहस्य होइन, यो प्रक्रिया हो ।
र, त्यो प्रक्रियालाई सहज बनाउने तीन महत्वपूर्ण खम्बा हुन्ः
अनुशासन – लक्ष्यको मार्गचित्र,मेहनत – यात्रा गर्ने साधन,लगनशीलता – अन्तिम गन्तव्यसम्म पु¥याउने पक्का आत्मबल ।
जो व्यक्ति यी तीनवटा पक्षहरूलाई आत्मसात् गर्छ, त्यो जोसुकै होस् – विद्यार्थी, शिक्षक, कर्मचारी, व्यवसायी वा नेता – उसलाई सफलता रोक्न सक्दैन ।
बिहान नियमित समयमा उठ्नुहोस्,
समयको मूल्य बुझ्नुहोस्,आफूले सुरु गरेको काम पूरा गर्नुहोस्,र, कष्ट आए पनि हार नमान्नुहोस् ।
संसारमा यति सस्तो केही छैन, जसले सफलता दिन सक्छ ।
र यति बलियो केही छैन, जसले अनुशासित, मेहनती र लगनशील व्यक्ति सफलताको शिखरमा पुग्न कसैले पनि रोक्न सक्दैन ।