जतिखेर म काभ्रको पनौतीको एक कार्यक्रममा सहभागी हुँदै थिए त्यति बेला जेनजी आन्दोलनका क्रममा आफ्नो कर्मथलो अदालत जल्दै गरेको खवर पाए । प्रदर्शनकारीहरु अदालत भित्र प्रवेश गरि मुद्धाका मिसिल, पर्निचर लगायतका सामाग्री बाहिर ल्याएर जलाए । भवनमा आगो लगाए र त्यहाँका केही महत्वपुर्ण सामाग्री लुटपाट गरेको भन्ने खवर सुन्दा मेरो मन अत्यन्त्रै पोल्यो । बिगत २७ बर्ष देखि आफुले कर्म गर्दै आएको न्यायको धरोहर दन्दन्ती बलेको खवरले मनै जलेर आयो ।
अदालतले के बिगारेको थियो होला । त्यहाँ भएका मुद्धाका मिसिल भौतिक सम्पत्ति किन जलाउनु परेको होला भनेर धेरै नै चिन्ता लाग्यो । मन स्तब्ध भयो । एक मनले सोचे न्यायिक काम कारवाही र न्यायिक सुशासन बारे चित्त नबुझेको भए ति बिषयमै आक्रमण गरे हुन्थ्यौ । प्रदर्शनकारीलाई मुद्धाका मिसिल, अदालती भवन, भौतिक चिजबस्तुले के बिगारेका थिए र ? आखिर बढी मर्का पर्ने ति निमुखा जनताई नै हो ।
मनमनै सोचे । जेनजी समुहले यस्तो गर्न सक्दैनन । जेनजीको नाममा अपराधीक समुहले जलायो होला । अदालतमा मुद्धा चलेका ब्यक्तिले प्रमाण मेटाउन जलाए होलान । आन्दोलनका क्रममा घुसपैठ भयो होला । नभन्दै पछि थाहा लाग्यो । आन्दोलनमा घुसपैठ भएको रहेछ । आगजनीसंगै अपराधिक समुहले अदालतका कम्युटर, एसि, लगायतका अदालतका सामाग्री लुटेर लगेका रहेछन् ।
जेनजी समुहले सुचनाको हक, भ्रष्टाचार, सुशासन लगायतका सवाल उठाएर गरेको आन्दोलनका माग नाजायक छैनन । जायज छन् । तिनको बैलैमा सम्बोधन हुन नसक्दाको परिणाम हो जेनजी आन्दोलन । तर आन्दोलनमा धुसपैठ हुँदा कतिपय सरकारी र निजी सम्पत्ति आगजनी लुटपाट गरियो ।
आन्दोलनका क्रममा नेपालका विभिन्न स्थानमा सरकारी र निजी सम्पत्तिमा व्यापक आगजनी र तोडफोडका हूँदा न्याय क्षेत्र पनि नराम्ररी प्रभावित बन्न पुगेको छ ।
जेनजि आन्दोलनका क्रममा नेपालगंज उपमहानगरपालिका, कोहलपुर, राजश्व, जिल्ला प्रशासन, मालपोत, नापी लगायतका कार्यालयमा आगजनी र लुटपाट भएको थियो ।
स्थानिय निकाय र सरकारी कार्यालयका साथै बाँकेका नेपालगंज उच्च अदालत र बाँके जिल्ला अदालत, बार एशोसिएसनको भवन पनि आन्दोलनका शिकार भए । अदालत पनि आगजनी र लुटपाटको सिकार भयो । अदालत, जिल्ला र उच्च बारका महत्वपुर्ण सामाग्री जलाईए, लुटपाट गरिए ।
आन्दोलनका क्रममा नेपालगंज उच्च तथा बाँके जिल्ला अदालत भवनमा आगजनी र लुटपाट गरिएका कारण हाल न्यायसम्पादनको कार्य नराम्ररी प्रभावित भएको छ । लुटपाट र आगलागीका कारण अदालतका महत्वपूर्ण कागजातहरू, कम्प्युटर प्रणाली, इजलास कोठा र अन्य भौतिक संरचनाहरू नष्ट भएका छन् । केही सामान लुटिएका छन् । यसले न्यायिक प्रक्रिया र सेवामा गम्भीर अवरोध भएको छ । आगजनी र लुटपाटका कारण मुद्दाको रेकर्ड नष्ट भएका छन् । अदालतका कागजातहरू जल्नुका कारण मुद्दाका अभिलेखहरू मेटिएका छन् । जसले मुद्दाका मिसिल कागजात निर्माण र न्यायिक प्रक्रिया प्रभावित बन्न पुगेको छ । नागरिको हक अधिकारमा गंभिर आधात पुराएको छ ।
अदालतमा भएको आगजनी र लुटपाटको घटनाले न्याय सम्पादनमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ । अदालत अस्थायी रूपमा बन्द हुँदा मुद्धा दर्ता, सुनुवाइ र निर्णय प्रक्रियामा ढिलाइ भएको छ ।
अदालतका संरचनाहरू नष्ट हुँदा मुद्दाको सुनुवाइ प्रक्रिया अवरुद्ध भएको छ । न्याय सम्पादनमा ढिलाइ हुन भएको छ । न्यायका उपभोक्ताको न्यायिक अधिकार उपभोगमा असर पुगेको छ । पीडितको सिघ्र न्याय पाउने अधिकारमा असर पुर्याएको छ । अदालतको संरचना र कागजातहरू नष्ट भएका कारण न्यायिक निष्पक्षता र नागरिकको न्यायमा विश्वासमा बिभिन्न टिका टिप्पणी हुने गरेको छ ।
तत्काल र दीर्घकालीन सुधारका उपायहरू ः मुद्धाका मिसिल र भौतिक सम्पत्तिको क्षतिका बाफजुट जे जस्तो अवस्थामा पनि यथासम्भव न्याय सम्पादनको काम सुचारु गरिनु पर्दछ । अस्थायी रुपमा भए पनि अदालत सञ्चालनमा ल्याई अस्थायी इजलास र कार्यालय स्थापना गरी न्यायिक प्रक्रिया निरन्तरता दिनु पर्दछ । यसका लागी मुद्धाका पक्ष र कानूनी ब्यवशायी र सरकारी वकिलले आफुसंग भएका मुद्धाका मिसिल अदालतलाई उपलब्ध गराई न्यायिक प्रक्रियालाई सहयोग पुर्याउनु पर्दछ । लुटपाट गरिएका सामाना फिर्ता ल्याउनका लागी पहल गरिनु पर्दछ । प्रहरी प्रशासनले यसमा सहयोग पुर्याउनु पर्दछ । यसै गरि लुटपाट र आगजनीका कारण नष्ट भएका कागजातहरूको पुनःसंग्रह र डिजिटल अभिलेख प्रणालीको स्थापना गरिनु पर्दछ । अदालत भवनको सुरक्षा व्यवस्थालाई सुदृढ पारिनु पर्दछ । घटनाको छानविन गरि लुटपाटमा संलग्नलाई कानूनी दायरामा ल्याईनु पर्दछ ।
यसै गरि दीर्घकालीन उपायका रुपमा अदालतमा रहेका सबै मुद्धाका मिसिल कागजातहरूको डिजिटलाइजेशन र सुरक्षित ब्याकअप प्रणालीको स्थापना गरिनु पर्दछ । अदालत भवनको पुनर्निर्माण र संरचनागत सुधारको योजना बनाई कार्यान्वयनमा ल्याईनु पर्दछ । कर्मचारीलाई डिजिटल प्रणाली र आपतकालीन अवस्थामा त्यसको व्यवस्थापनमा कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने बिषयमा तालिम दिनु पर्दछ ।
हालै सम्पन्न जेनजी आन्दोलनका क्रममा देशका विभिन्न अदालत भवनहरूमा भएको तोडफोड र आगजनी हुन नदिन सबै चनाखो बन्नु पर्दछ । आगजनी र लुटपाटका घटना हुँदा पनि प्रहरी प्रशासन, सुरक्षाकर्मी मुखदर्शक भएर बस्ने, कार्यालय खुल्लै छाडी कर्मचारी भाग्ने प्रबृत्तिको अन्त्य गरिनु पर्दछ ।
अदालतका इजलास कक्ष, अभिलेख कक्ष, कम्प्युटर तथा डाटा सेन्टर लगायतका महत्वपूर्ण मिसिल, अभिलेख र कानूनी कागजात सुरक्षित राख्ने ब्यवस्था मिलाउनु पर्दछ ।
क्षतिको छानबिन र पुनःउद्धारका लागि आवश्यक कदम चालिनु पर्दछ । यस प्रकारका हिंसात्मक गतिविधिहरू कानूनी शासन, न्याय र लोकतान्त्रिक मूल्यविपरीत रहेको प्रति सबैलाई आम नागरिकलाई सचेत गराई घटनाको निश्पक्ष छानविन गरि अपराधिलाई कानूनी दायरामा ल्याउनु पर्दछ । न्यायिक क्षेत्रमा देखिएका बिकृती र बिसंगतिको अन्त्य गरि न्यायिक सुशासन कायम गरिनु पर्दछ । (लेखक अधिवक्ता हुन् ।)
