शैक्षिक प्रणाली लगानी प्रक्रिया र नतिजाको प्रति विम्वन हो । यो प्रणाली लाई चुस्त र व्यवस्थित गराउने अवयब हरू राज्य÷ सरकार,समुदाय, शैक्षिक प्रशासन, शिक्षक,अभिभावक र विद्यार्थी हुन । एकले अर्कालाई दोष दिएर उम्कने प्रवृत्तिको अन्त्य गनु आजको आवस्यकताहो ।अधिकार मात्रहोईन कर्तव्य र भूमीका बहन बाट मात्र शैक्षिक प्रणालीमा सुधार हुन सक्छ ।
शिक्षा कुनै पनि राष्ट्रको मेरुदण्ड हो ।लगानी प्रकृया र नतिजाको संगम हो । तर त्यो मेरुदण्डमा विकृति आउँदा लगानी बालुवामा पानि हालेसरह हुन्छ । प्रक्रियामा खिया लाग्छ ।नतिजा बिग्रिन्छ । जसले गम्भीर असन्तुलन देखाउँछ — ठीक यस्तै अवस्था अहिले धेरै शिक्षण संस्थाहरूमा देखिएको छ ।
शिक्षा क्षेत्रको नतिजा तुलनात्मक रूपमा खस्किएको सन्दर्भले सबै सरोकारवालालाई चिन्तित तुल्याएको छ ।
यो केवल अंकको ह्रास होइन — यो शिक्षण प्रणाली, योजनाको कार्यान्वयन, शैक्षिक मनोबल, र संस्थागत उत्तरदायित्वप्रतिको गहिरो प्रश्न हो ।
शिक्षा राष्ट्रको मेरुदण्ड हो भन्ने भनाइ केवल भाषिक अलङ्कार होइन, सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक समृद्धिको मूल आधार हो । शिक्षालाई राष्ट्र निर्माणको जग मानिन्छ, जहाँ भविष्यको मानव संसाधन तयार हुन्छ । यो केवल कक्षाकोठामा सीमित हुने औपचारिक प्रक्रिया होइन, चेतनाको उचाइमा पुग्ने जीवन–यात्रा हो । तर आज हामी एक यस्तो मोडमा उभिएका छौं, जहाँ शिक्षा प्रणालीको परिणामप्रति प्रश्न उठिरहेको छ, र शिक्षाको गुणस्तर दिन प्रतिदिन खस्किँदो अवस्थामा देखिएको छ । सिकाइको प्रभावकारिता घट्दो छ, शिक्षा र व्यवहारबीचको दूरी बढ्दो छ, र यसको मूल कारणलाई गहिरो विश्लेषणको आवश्यकता छ ।
शिक्षण प्रणाली कुनै एक पक्षको प्रयासले मात्र सुधार हुँदैन । यो राज्यदेखि समाजसम्म, प्रधानाध्यापकदेखि शिक्षकसम्म, अभिभावकदेखि विद्यार्थीसम्म सबै सरोकारवालाको सामूहिक उत्तरदायित्व हो । तर जब सबै पक्षले आफ्नो भूमिकालाई अँगाल्न असफल हुन्छन्, तब सम्पूर्ण प्रणाली नै अक्षम बन्न पुग्छ । अहिलेको अवस्थामा शिक्षा क्षेत्र एक यस्तो संस्थागत जटिलता भएको क्षेत्र बनेको छ, जहाँ नीति त निर्माण हुन्छन्, तर कार्यान्वयनमा शिथिलता छ; योजना बनाइन्छ, तर नतिजा अनिश्चित छ; लगानी हुन्छ, तर प्रतिफल कमजोर देखिन्छ ।
राज्य वा सरकार शिक्षाको संरचना निर्माणकर्ता हो । उसले नीति निर्माण गर्छ, पाठ्यक्रम बनाउँछ, शिक्षक नियुक्त गर्छ, तालिम सञ्चालन गर्छ र बजेट विनियोजन गर्छ । तर यो प्रक्रिया धेरै हदसम्म घोषणामै सीमित भएर रहँदा शिक्षाको वास्तविक परिणाम प्रभावित भएको छ । शिक्षामा लगानीको दर लगातार घट्दो छ । पाठ्यक्रमको पुनरावलोकन समयमै हुँदैन । शिक्षकको समयमै नियुक्ति हुँदैन, र तालिम प्रणाली व्यवहारिक सन्दर्भमा छैन । राज्यले शिक्षा क्षेत्रलाई प्राथमिकतामा राख्ने हो भने शिक्षाको गुणस्तरमा उल्लेखनीय सुधार सम्भव हुन्छ । तर जब राज्यले शिक्षालाई ‘सेकेन्डरी’ क्षेत्र ठान्छ, नतिजामा पनि त्यही उपेक्षा झल्किन्छ । शिक्षकको सेवा शर्त सुधार, तालिमको गुणस्तर, र विद्यालय अनुगमन प्रणालीलाई सशक्त बनाउने काम अझै चुनौतीकै रूपमा उभिएको छ ।
अभिभावक शिक्षामा प्रत्यक्ष लगानीकर्ता हुन् । उनीहरूले शुल्क तिर्छन्, पुस्तक किन्छन्, बच्चाको आवश्यकता पूरा गर्छन् । तर यो लगानी केवल आर्थिक हुनु हुँदैन, त्यसमा भावनात्मक, मनोवैज्ञानिक र समयको समेत संलग्नता आवश्यक हुन्छ । आजको अवस्थामा धेरै अभिभावकले शिक्षालाई केवल अंकको प्रतिस्पर्धाको रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति देखाएका छन् । उनीहरूलाई बच्चाले पढेको, सिकेको, बुझेकोभन्दा परीक्षामा आएको अङ्कको चासो बढी हुन्छ । जब अभिभावकले विद्यालयसँग समन्वय गर्दैनन्, कक्षाकोठामा हुने सिकाइ प्रक्रिया र घरको वातावरणबीच सम्वाद रहँदैन, तब विद्यार्थीको सम्पूर्ण विकासमा बाधा आउँछ । शिक्षा केवल विद्यालयमा सीमित हुँदैन; सिकाइको वातावरण त घरमै तयार हुन्छ । त्यसैले अभिभावकले पढाइमा चासो राख्ने, गृहकार्य परीक्षण गर्ने, शिक्षकसँग संवाद राख्ने, र सकारात्मक जीवनशैलीमा मार्गदर्शन दिने भूमिका निर्वाह गर्न जरुरी छ ।
शैक्षिक संस्थाको मुटु प्रधानाध्यापक हुन । उनीहरू शैक्षिक, प्रशासनिक र नेतृत्वदायी भूमिकामा रहन्छन् । विद्यालयमा नीति कार्यान्वयन, शिक्षण अनुशासन, शिक्षक प्रोत्साहन, र विद्यार्थी प्रगतिको सम्पूर्ण निगरानी उनीहरूमै निर्भर हुन्छ । तर विडम्बना, धेरै स्थानमा प्रधानाध्यापक केवल व्यवस्थापकीय काममा सीमित भएका छन् । उनीहरूले शैक्षिक योजना त बनाउँछन्, तर त्यसको कार्यान्वयनमा सशक्तता देखाउन सकिरहेका छैनन् । विद्यालयको गतिशीलता तब मात्र सम्भव हुन्छ, जब नेतृत्वकर्ताले शिक्षण प्रक्रियालाई प्राथमिकता दिन्छन् । कक्षा निरीक्षण, शिक्षक मूल्यांकन, सिकाइको समिक्षा र समस्याको समाधान गर्ने भूमिकामा सक्रिय प्रधानाध्यापक भए विद्यालयमा सकारात्मक ऊर्जा फैलिन्छ । तर जब नेतृत्व कमजोेर हुन्छ, सम्पूर्ण विद्यालय प्रणाली प्रभावित हुन्छ ।
शिक्षक शिक्षाको मेरुदण्डमात्र होइनन्, सिकाइका सुत्रधार हुन् । उनीहरूको एक कदमले विद्यार्थीको भविष्य निर्माण हुन्छ । तर हाल शिक्षण प्रक्रिया अनेक खालका चुनौतिबाट गुज्रिरहेको छ । पाठ्यपुस्तक आधारित र परम्परागत ढर्राको शिक्षण प्रणालीले विद्यार्थीको जिज्ञासामा ठुलो असर पारेको छ । कक्षा कोठामा शिक्षकको शारीरिक उपस्थित त हुन्छ, तर मानसिक संलग्नता र योजनाबद्धता निकै कमजोर हुन्छ । धेरैजसो शिक्षकले दैनिक पाठ योजना तयार नगर्ने, क्ष्ऋत् प्रयोग नगर्ने, समूहगत कार्य नगर्ने, र समावेशी शिक्षण पद्धति प्रयोग नगर्ने प्रवृत्ति देखाएका छन् । नतिजा स्वरूप, शिक्षण केवल जानकारी हस्तान्तरणको औपचारिक प्रक्रिया बन्न पुगेको छ । शिक्षकको भूमिकामा जब प्रेरणा, संवेदनशीलता र रचनात्मकता मिसिन्छ, तब सिकाइ जीवन्त बन्छ । तर यो भूमिका निभाउन समय, स्रोत, मनोबल र प्रशिक्षण आवश्यक हुन्छ, जुन पक्षप्रति राज्य र संस्थाहरूको ध्यान अझै पर्याप्त देखिँदैन ।
कक्षा कोठा भनेको सिकाइको प्रयोगशाला हो । यहाँ शिक्षक र विद्यार्थीबीचको अन्तरक्रियाले नै सिकाइको गति निर्धारण गर्छ । तर आज कक्षा केवल श्रवण केन्द्र बनेको छ । शिक्षक बोल्ने र विद्यार्थी सुन्ने प्रक्रिया दोहोरिरहेको छ । व्यवहारिक अभ्यास, क्ष्ऋत् प्रयोग, विषयगत समूह कार्य, परियोजना आधारित शिक्षण, समस्या समाधान केन्द्रित कार्यहरू न्यून छन् । पाठ योजनाहरू त तयार पारिन्छन्, तर कार्यान्वयनमा औपचारिकता मात्र देखिन्छ । सिकाइ विद्यार्थीकेन्द्रित हुनुपर्छ भन्ने मूल मन्त्र कहिल्यै व्यवहारमा लागू भएको देखिँदैन । यसले गर्दा कक्षाकोठा गतिविधि निष्क्रिय बन्न पुग्छ, र विद्यार्थीको जिज्ञासा दबिन्छ । शिक्षा केवल जानकारी होइन, प्रयोग हो । जबसम्म कक्षामा प्रयोग, अनुभव र संवाद हुँदैन, सिकाइ गहिराइमा पुग्दैन ।
विद्यार्थी शिक्षाको केन्द्र हुन् । तर पछिल्लो समय उनीहरूको मनोवृत्ति चिन्ताजनक देखिन्छ । प्रविधिको दुरूपयोग, सामाजिक सञ्जालप्रतिको अत्यधिक आकर्षण, एकाग्रताको कमी, र केवल ‘पास’ हुने मानसिकताले उनीहरूको सिकाइ यात्रा अवरुद्ध बनाइरहेको छ । शिक्षक वा अभिभावकले चाहेर मात्र सिकाइ हुँदैन, जबसम्म विद्यार्थी स्वयं तयार हुँदैनन् । तर धेरै विद्यार्थीहरू कक्षा कोठामा त उपस्थित छन्, तर मानसिक रूपले अन्यत्र हराइरहेका छन् । मोबाइल, टिकटक, गेम, र सामाजिक सञ्जालमा उनीहरूको चासो सीमित हुँदै गएको छ । यस्तो अवस्थामा सिकाइको सार हराउन थाल्छ । विद्यार्थीले सिक्न चाहनुपर्छ, प्रश्न गर्नुपर्छ, आफ्नो लक्ष्य निर्धारण गर्नुपर्छ, नियमित अभ्यास र आत्मबल विकासमा ध्यान दिनुपर्छ । सिकाइलाई आफ्नो जिम्मेवारी ठान्ने मानसिकता बिना शिक्षा प्रभावहीन हुन्छ ।
शिक्षा केवल औपचारिक प्रक्रिया होइन, सामाजिक उत्तरदायित्व पनि हो । यसलाई सफल बनाउन समाजको पनि महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । तर अहिले समाजमा शिक्षाको मूल्य घट्दो छ । विद्यालयलाई उपेक्षा गर्ने, शिक्षकलाई हेप्ने, शिक्षालाई केवल सरकारी सुविधाको माध्यम ठान्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ । समाजमा शिक्षा प्रतिको सम्मान घट्दा शिक्षकको मनोबल कमजोर हुन्छ । जब समाज नै शिक्षालाई परिवर्तनको साधन मान्दैन, तब सुधारको सपना अधुरो रहन्छ । विद्यालय व्यवस्थापन समिति, शिक्षक अभिभावक संघ, अभिभावक शिक्षा,शैक्षिक गोष्ठी, र जनचेतना कार्यक्रमहरूमा समाजको सहभागिता अनिवार्य छ । शिक्षा प्रणालीलाई सफल बनाउने बाह्य प्रयोगशाला भनेको समाज नै हो । जब समाज सकारात्मक दृष्टिकोण बोकेर विद्यालयसँग जोडिन्छ, तब मात्र शिक्षाको वास्तविक परिवर्तन सम्भव हुन्छ ।
आज शिक्षामा देखिएको नतिजा खस्किनु कुनै संयोग होइन । यो प्रणालीगत कमजोरीको स्पष्ट संकेत हो । जब राज्यले नीति बनायो तर कार्यान्वयन गरेन, जब अभिभावकले जिम्मेवारी शिक्षकमाथि थोपरे, जब प्रधानाध्यापकले नेतृत्वमा कमजोरी देखाए, जब शिक्षकले प्रेरणाको ठाउँमा औपचारिकता अपनाए, जब कक्षाकोठा निष्क्रिय बन्यो, र जब विद्यार्थीले सिकाइलाई बाध्यता माने — तब नतिजा गिरावटमा जानु स्वाभाविक हो । यसैलाई सुधार गर्ने हो भने, सबै पक्षले आ–आफ्नो भूमिका पुनः परिभाषित गर्नुपर्छ ।
शिक्षा सुधार केवल नीति बनाउने काम होइन, त्यो आन्तरिक चेतना, गहिरो आत्मसमीक्षा र दीर्घकालीन प्रतिबद्धताको प्रक्रिया हो । शिक्षा सुधारका नाममा गरिने अभियानहरू केवल गोष्ठीमा सीमित हुनु हुँदैन । ती शिक्षकको कक्षामा, प्रधानाध्यापकको निर्णयमा, अभिभावकको व्यवहारमा, र विद्यार्थीको सोचमा प्रकट हुनुपर्छ । जब शिक्षक शिक्षणलाई केवल पेशा होइन, अभियान ठान्छन्; जब प्रधानाध्यापक योजना मात्रै होइन, मार्गदर्शन दिन्छन्; जब विद्यार्थी सिक्न चाहन्छन्, न कि केवल पास हुन; जब अभिभावक परीक्षाको नतिजाभन्दा सिकाइको मूल्य बुझ्छन्; र जब राज्य शिक्षालाई पहिलो प्राथमिकता दिन्छ — तब मात्रै शिक्षा प्रणालीको पुनर्जागरण सम्भव हुन्छ ।
हामीले विद्यालयमा भवन देखेका छौँ, तर शिक्षा देख्न सकेका छैनौँ । हामीले कागजमा योजना बनाएका छौँ, तर कक्षामा परिणत गर्न सकेका छैनौँ । हामीले प्रमाणपत्र बाँडेका छौँ, तर क्षमता निर्माणमा चुकेका छौँ । अब समय आएको छ — जहाँ केवल अङ्कको कुरा होइन, आत्मबोधको कुरा गरौं । गुनासो होइन, समाधानको बाटो रोजौं । हामी सबैले आ–आफ्नो ठाउँबाट जिम्मेवारी निर्वाह गरौं । शिक्षण प्रणालीमा सुधार तब हुन्छ, जब हामी ऐनामा आफूलाई हेरेर बदल्ने आँट गर्छौं ।
शिक्षा केवल किताबको कुरा होइन — त्यो जीवनको दर्शन हो । त्यो राष्ट्रिय पुनर्निर्माणको आशा हो । त्यसैले शिक्षामा सुधार कुनै वैकल्पिक कार्य होइन, त्यो अनिवार्य यात्रा हो — जुन हिजो आवश्यक थियो, आज पनि छ, र भोलिको भविष्य त्यसकै कन्धामा अडिएको छ ।
