नेपालको अस्थिर राजनीतिमा, राजनीतिक दलहरूले आन्तरिक लोकतन्त्रलाई प्रजातान्त्रिक शासनको आधार भन्ने गर्छन् । तर, नजिकबाट हेर्दा यो आदर्श वास्तविकताभन्दा टाढा छ । दलहरूले अधिवेशन र आन्तरिक चुनावबाट लोकतान्त्रिक प्रक्रिया अपनाएको दाबी गर्छन् । यी प्रायः देखावटी हुन्छन् र नतिजा पहिल्यै शीर्ष नेताहरू र तिनका समर्थक समूहले तय गर्छन् । युवा नेताहरूलाई स्वतन्त्र रूपमा शक्ति निर्माण गर्न वा यथास्थितिलाई चुनौती दिने ठाउँ
हुँदैन । यसले अलोकतान्त्रिक अवस्थालाई झन् बलियो बनाउँछ । नेपालको राजनीतिलाई विविध र लोकतान्त्रिक बनाउन ल्याइएको समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणालीले उल्टै पुराना नेताहरूको नियन्त्रणलाई बलियो बनाउने हतियारको रूपमा प्रयोग हुदै गरेकाले लोकतन्त्रको संस्थागत बिकास ह्रासोन्मुख देखिएको छ । यसले पार्टीका शीर्ष नेताहरूलाई शक्ति कायम राख्न र सुधारवादी, खासगरी युवा पुस्ताको आवाजलाई कमजोर बनाउदै छ ।
नेपाली कांग्रेस, एमाले र माओवादी केन्द्र जस्ता नेपालका प्रमुख राजनीतिक दलहरू सम्मेलन र आन्तरिक चुनावमार्फत आफूलाई लोकतान्त्रिक देखाउने प्रयास
गर्छन् । यी प्रक्रियालाई तल्लो तहका सदस्यहरूले पार्टीको निर्णयमा प्रभाव पार्ने अवसरको रूपमा बुझ्छन् । तर, वास्तविकता फरक छ । यी प्रक्रियाहरू प्रायः देखावटी हुन्छन् जहाँ वरिष्ठ नेताहरू र तिनका समर्थक समूहले नतिजा पहिल्यै तय गर्छन् । शक्तिशाली समूहहरूले स्रोत र अवसरहरू नियन्त्रण गर्छन्, असहमति राख्नेहरूलाई दबाउँछन् र आफ्ना वफादार व्यक्तिहरूलाई मात्र अगाडि बढाउँछन् । तल्लो तहका सदस्यहरूको प्रभाव निकै कम हुन्छ, किनभने प्रणालीले योग्यता र नयाँ विचारभन्दा वफादारीलाई प्राथमिकता दिन्छ । यसले दलहरूभित्र खुला बहस र नवीनतालाई रोक्छ, जसले गर्दा दलहरू बदलिँदो समय र मतदाताको चाहनाबाट टाढिन्छन् । फलस्वरूप, युवा पुस्ता र नयाँ विचारहरूले ठाउँ पाउँदैनन्, जसले दलहरूको सान्दर्भिकता र लोकतान्त्रिक मूल्यलाई कमजोर बनाउँछ ।
नेपालमा ६०% भन्दा बढी जनसंख्या ३५ वर्षभन्दा कम उमेरको छ, तर राजनीतिक दलहरूमा आन्तरिक लोकतन्त्रको कमीले युवा नेताहरूलाईअवसरबाट वञ्चित गर्छ । पुराना नेताहरूले दलहरूमा पूर्ण नियन्त्रण राख्छन् र प्रणालीले प्रतिभा र नयाँ विचारभन्दा वफादारी र ज्येष्ठतालाई प्राथमिकता दिन्छ । युवा नेताहरूलाई स्रोत, शक्ति र अवसरमा पहुँच दिइँदैन । असहमति राख्नेहरूलाई किनारा लगाइन्छ, जसले नयाँ विचार र परिवर्तनका बाटाहरूलाई बन्द गर्छ । फलस्वरूप, बेरोजगारी, जलवायु परिवर्तन र डिजिटल शासनजस्ता युवाहरूका लागि महत्त्वपूर्ण मुद्दाहरू दलहरूको प्राथमिकतामा पछाडि पर्छन् । यस्तो अवस्थाले दलहरूलाई जनताको बदलिँदो चाहनाबाट टाढा बनाउँछ र नेपालको लोकतन्त्रलाई कमजोर पार्छ ।
नेपालले बिस २०६४मा मा समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली लागू ग¥यो जसलाई समावेशी र विविध राजनीतिको कदम मानिएको थियो । यो प्रणालीले महिला, जातीय अल्पसंख्यक र कम प्रतिनिधित्व भएका समूहलाई अवसर दिने लक्ष्य राखेको थियो । तर व्यवहारमा यो प्रणालीले पार्टी नेतृत्वको नियन्त्रणलाई झन् बलियो बनाएको छ । उम्मेदवार छनोट पूर्ण रूपमा नेताहरूको हातमा हुन्छ । सुधारवादी वा कम प्रतिनिधित्व भएका समूहको आवाजलाई अगाडि बढाउनुको सट्टा, नेताहरूले प्रायः आफ्ना वफादार र आफन्तहरूलाई प्राथमिकता
दिन्छन् । यसले यथास्थितिलाई चुनौती दिँदैनन् । पार्टीको शक्ति सन्तुलनलाई असर पार्न सक्ने भएकाले नयाँ विचार र परिवर्तनको पक्षमा रहेका युवा नेताहरूलाई बेवास्ता गरिन्छ । यसले समानुपातिक प्रणालीलाई समावेशी बनाउने उद्देश्यविपरीत नेताहरूको नियन्त्रणको हतियार बनाएको छ । परिवर्तन चाहने युवाहरूलाई पन्छाएर वफादार र आफन्तले सिट पाउँछन् ।
यो अवस्थाले नेपालको लोकतान्त्रिक जीवन्ततालाई खतरामा पार्छ । दलहरूले युवा पुस्ताको आवाजलाई समेट्न र खुला प्रतिस्पर्धालाई प्रोत्साहन गर्न सुधार गर्नुपर्छ । उम्मेदवार छनोटमा पारदर्शिता र खुला प्रक्रिया लागू गर्नाले सुधारवादीहरूलाई अवसर दिन सकिन्छ । दलहरूले स्वतन्त्र निरीक्षणसहित निष्पक्ष आन्तरिक चुनाव गर्नुपर्छ, जसले खुला बहसको वातावरण बनाउँछ । युवा नेताहरूलाई सशक्त बनाउन विशेष समूह वा नेतृत्वमा कोटा राख्नुपर्छ । यस्ता कदमले युवाहरूको दृष्टिकोणलाई दलको नीतिमा समावेश गर्छ । नेताहरूको एकाधिकार कम गर्न समानुपातिक प्रणालीमा सुधार गरेर उम्मेदवार छनोटलाई विकेन्द्रीकृत र पारदर्शी बनाउनुपर्छ ।
नेपालका राजनीतिक दलहरूमा आन्तरिक लोकतन्त्रको अभावले देशको लोकतान्त्रिक संरचनालाई कमजोर बनाएको छ । पुराना नेताहरूको नियन्त्रणले नयाँ पुस्तालाई अगाडि आउनबाट रोकेको छ । समानुपातिक प्रणाली, जुन समावेशीताको लागि बनाइएको थियो, नेताहरूको प्रभुत्व कायम राख्ने साधन बनेको छ । यो प्रणालीले वफादारहरूलाई पुरस्कृत गर्छ, तर सुधारवादी र युवा नेताहरूलाई अवसर दिँदैन । यसले दलहरूलाई जनताको चाहनाबाट टाढा बनाउँछ र लोकतन्त्रलाई कमजोर पार्छ ।
यो संकट समाधान गर्न दलहरूले ठोस कदम चाल्नुपर्छ । पहिलो, पारदर्शी र निष्पक्ष आन्तरिक चुनाव गर्नुपर्छ, जसमा स्वतन्त्र निरीक्षण होस् । यसले खुला बहसको वातावरण बनाउँछ र योग्य नेताहरूलाई अवसर दिन्छ । दोस्रो, युवा नेताहरूलाई सशक्त बनाउन विशेष समिति वा कोटा प्रणाली लागू गर्नुपर्छ । यसले युवाहरूको विचार र प्राथमिकताहरूलाई दलको नीतिमा समावेश गर्छ । तेस्रो, समानुपातिक प्रणालीमा सुधार गरेर उम्मेदवार छनोटलाई विकेन्द्रीकृत र पारदर्शी बनाउनुपर्छ । यसले नेताहरूको नियन्त्रण कम गर्छ र विविध समूहको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्छ ।
यी सुधारहरूले नेपालको राजनीतिलाई जनताको चाहना र विविधतासँग जोड्नेछ । दलहरूले युवा पुस्ताको ऊर्जा नयाँ विचारलाई समेट्नुपर्छ । बेरोजगारी, जलवायु परिवर्तन र डिजिटल शासनजस्ता मुद्दाहरूलाई प्राथमिकता दिनु पर्छ । यस्ता कदमले मात्र नेपालको लोकतन्त्र जीवन्त र समावेशी बन्नेछ । हरेक आवाज, चाहे युवा होस् वा वृद्ध, देशको भविष्य निर्माणमा योगदान दिन सक्नुपर्छ । यस्तो भएमा मात्र नेपालको राजनीति जनताको साँचो प्रतिनिधित्व गर्न सक्षम हुनेछ ।
दलहरूमा आन्तरिक लोकतन्त्रको कमीले नेपालको लोकतान्त्रिक संरचनालाई खतरामा पारेको छ । यसलाई सुधार्न केही कदम चाल्नुपर्छ । पहिलो, दलहरूले पारदर्शी र स्वतन्त्र निरीक्षणसहितको निष्पक्ष आन्तरिक चुनाव गर्नुपर्छ । यसले खुला बहसको वातावरण बनाउँछ र योग्य नेताहरूलाई अगाडि बढ्ने मौका दिन्छ । दोस्रो, युवा नेताहरूलाई सशक्त बनाउन विशेष समूह वा नेतृत्वमा युवाहरूका लागि कोटा राख्नु
पर्छ । यसले युवाहरूको दृष्टिकोणलाई दलको नीतिमा समावेश गर्छ । तेस्रो, समानुपातिक प्रणालीमा सुधार गर्नुपर्छ । उम्मेदवार छनोटलाई विकेन्द्रीकृत र खुला बनाउँदा नेताहरूको एकलौटी कम हुन्छ र युवा सुधारवादीहरूको आवाजले ठाउँ पाउँछ । यस्ता सुधारले प्रणालीलाई समावेशी र विविध बनाउने मूल लक्ष्यमा पु¥याउँछ ।
नेपालका दलहरूमा आन्तरिक लोकतन्त्रको कमीले देशको लोकतान्त्रिक संरचनामा गहिरो समस्या देखाउँछ । सम्मेलन र चुनावले खुलापनको भ्रम दिन्छ, तर वास्तवमा वरिष्ठ नेताहरू र तिनका समूहले नियन्त्रण गर्छन् । परिवर्तनको सम्भावना बोकेका युवा नेताहरूलाई वफादारीलाई प्राथमिकता दिने प्रणालीले दबाउँछ । समानुपातिक प्रणाली, जुन विविधताका लागि बनाइएको थियो, उल्टै पुराना नेताहरूको पकड बलियो बनाउन प्रयोग भएको छ ।
नेपालको लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउन राजनीतिक दलहरूले वास्तविक आन्तरिक लोकतन्त्र अपनाउनुपर्छ । यसका लागि प्रतिस्पर्धालाई रोक्ने पुराना संरचनाहरू हटाउन जरुरी छ । युवा नेताहरूलाई अवसर र प्रोत्साहन दिएर उनीहरूको विचार र ऊर्जालाई समेट्नुपर्छ । समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणालीमा सुधार गरेर उम्मेदवार छनोटलाई पारदर्शी र समावेशी बनाउनुपर्छ । यसले नेताहरूको एकलौटी नियन्त्रण कम गर्छ र विविध समूहको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्छ । यस्ता कदमले दलहरूलाई जनताको बदलिँदो चाहना र विविधतासँग जोड्नेछ । फलस्वरूप, हरेक आवाज, चाहे युवा होस् वा वृद्ध, देशको भविष्य निर्माणमा सहभागी हुनेछ । यस्तो भएमा मात्र नेपालको राजनीति जीवन्त र समावेशी बन्नेछ ।
