मौलिक रचनाको गहिरो प्रभाव र बौद्धिक रचनात्मकतालाई सुरक्षित गर्ने कानुनी ढाँचाहरूको उत्सव सहित विश्व पुस्तक तथा प्रतिलिपि अधिकार दिवसमा मनाइँछ। सरकारले औपचारिक रूपमा मान्यता दिएका अनुसन्धानकर्ता र लेखकहरूका सञ्चार, जनस्वास्थ्य र सामाजिक प्रगति जस्ता क्षेत्रहरूमा मौलिक योगदानहरूको सुरक्षाको लागि प्रतिलिपि अधिकार प्रक्रिया बुझ्नु आवश्यक छ। विलियम शेक्सपियर र मिगुएल डे सर्भान्टेस जस्ता साहित्यिक दिग्गजहरूको निधन भएका यो मितिलाई स्मरण गर्दै युनेस्कोको आह्वानमा सन् १९९६ देखि वार्षिक रूपमा अप्रिल २३ मा दिवस मनाइछ।
विश्वभरि मनाइने पुस्तक तथा प्रतिलिपि अधिकार दिवसको मूल मर्म केवल उत्सव मनाउनुका साथै नयाँ सिर्जनाहरूलाई प्रकाशनको माध्यमबाट संसारसामु ल्याउनु हो। यो दिनले लेखक, अनुसन्धानकर्ता र कलाकारहरूको सिर्जनात्मक पसिनालाई सम्मान गर्दै उनीहरूको ‘बौद्धिक सम्पत्ति’ को सुरक्षाका लागि समाजमा व्यापक जागरूकता फैलाउने महत्वपूर्ण उद्देश्य बोकेको हुन्छ। यस अवसरले मानिसहरूमा पठन संस्कृतिको विकासमा टेवा पुर्यनउँछ।
जव कुनै सर्जकले आफ्नो कल्पना वा शोधलाई एउटा मूर्त रूप दिन्छ, त्यसको सुरक्षाको प्रक्रिया त्यहीँबाट सुरु हुन्छ। धेरैजसो देशहरूले ‘बर्न कन्भेन्सन’ (Berne Convention) को अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डलाई अपनाएका छन्। यसको अर्थ के हो भने, यदि तपाईंले कुनै मौलिक काम तयार गर्नुभयो भने, त्यसको प्रतिलिपि अधिकार (Copyright) तपाईंले सिर्जना गर्नेबित्तिकै “स्वचालित” रूपमा प्राप्त गर्नुहुन्छ। यसका लागि कतै दर्ता गर्न पर्खिरहनु पर्दैन, यद्यपि कानुनी बलका लागि आधिकारिक प्रक्रिया अपनाउनु बुद्धिमानी हुन्छ।
यसरी प्राप्त हुने प्रतिलिपि अधिकारले सर्जकलाई दुई प्रकारका शक्तिशाली अधिकारहरू प्रदान गर्दछ। पहिलो हो—नैतिक अधिकार, जसले सिर्जनामा सर्जककै नाम रहने (Attributes) र त्यसको मौलिकता वा अखण्डतालाई कसैले बिगार्न नपाउने सुनिश्चित गर्दछ। दोस्रो हो—आर्थिक अधिकार, जसले गर्दा आफ्नो सिर्जनालाई कति संख्यामा छाप्ने, कहाँ वितरण गर्ने वा त्यसलाई कसरी परिमार्जन गर्ने भन्ने पूर्ण नियन्त्रण सर्जकको हातमा रहन्छ। यसले गर्दा लेखकले आफ्नो मेहनतको उचित आर्थिक प्रतिफल समेत प्राप्त गर्न सक्छन्।
नेपालमा प्रतिलिपि अधिकार प्राप्त गर्ने प्रक्रियालाई एउटा सन्दर्भात्मक कथा वा व्याख्याको रूपमा यसरी प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:
नेपालको कानुनी सन्दर्भमा कुनै पनि बौद्धिक सिर्जनालाई सुरक्षित राख्न ‘प्रतिलिपि अधिकार ऐन, २०५९ (२००२)’ को व्यवस्था गरिएको छ। यस ऐन अन्तर्गत रहेर ‘नेपाल प्रतिलिपि अधिकार रजिस्ट्रारको कार्यालय’ ले सबै सिर्जनात्मक कार्यहरूको व्यवस्थापन र संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी वहन गर्दछ।
जब कुनै लेखक वा सर्जकले आफ्नो कृतिलाई आधिकारिक रूपमा दर्ता गर्ने निर्णय गर्छन्, उनीहरूले दुईवटा माध्यमबाट प्रक्रिया अगाडि बढाउन सक्छन्। पहिलो, नेपाली भाषामा तयार पारिएको औपचारिक आवेदन पत्र सिधै कार्यालयमा बुझाउन सकिन्छ भने, दोस्रो विकल्पको रूपमा आधुनिक अनलाइन पोर्टलको प्रयोग गरी घरबाटै पनि आवेदन दिन सकिने सुविधा रहेको छ।
यो प्रक्रियालाई पूर्णता दिन केही अनिवार्य कागजातहरूको आवश्यकता पर्दछ। सर्जकले आफ्नो पहिचान खुल्ने प्रमाण (जस्तै नागरिकता वा राहदानी), आफूले सिर्जना गरेको कृतिको दुईवटा प्रतिलिपि र उक्त काम आफ्नै मौलिक सिर्जना हो भनी प्रमाणित गर्ने ‘मौलिकताको घोषणा पत्र’ पेश गर्नुपर्छ।
समय र लागतको कुरा गर्दा, यो प्रक्रिया निकै सुलभ र व्यवस्थित छ। साहित्यिक कृति दर्ता गर्नका लागि करिब ५०० नेपाली रुपैयाँ मात्र शुल्क लाग्छ। आवेदन दिइसकेपछि कार्यालयले उक्त कृतिको आवश्यक परीक्षण र अनुसन्धान गर्न सामान्यतया कम्तिमा १५ दिनको समय लिने गर्दछ।
एकपटक दर्ता भइसकेपछि, सर्जकले आफ्नो कृतिमाथि लामो समयसम्म अधिकार प्राप्त गर्छन्। विशेष गरी साहित्यिक कृतिको हकमा, लेखकको सम्पूर्ण जीवनकालभरि र उनको मृत्यु भएको ५० वर्ष पछिसम्म पनि ती आर्थिक र नैतिक अधिकारहरू सुरक्षित रहन्छन्। यसले गर्दा सर्जकको अनुपस्थितिमा पनि उनका उत्तराधिकारीहरूले उक्त बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षण र लाभ प्राप्त गरिरहन सक्छन्।
भारतमा प्रतिलिपि अधिकार प्राप्तिको यात्रा: एक कानुनी प्रक्रिया
भारतमा आफ्नो सिर्जनालाई सुरक्षित राख्ने यात्रा ‘प्रतिलिपि अधिकार ऐन, १९५७’ को छत्रछायाबाट सुरु हुन्छ। कुनै पनि सर्जकले आफ्नो मौलिक कृति सिर्जना गर्नेबित्तिकै त्यसले स्वचालित रूपमा सुरक्षा त पाउँछ, तर कानुनी युद्धको मैदानमा (अदालतमा) बलियो प्रमाणको रूपमा उभिनका लागि यसको ‘औपचारिक दर्ता’ गर्नु बुद्धिमानी मानिन्छ।
योग्यता र क्षेत्र
यस प्रक्रियामा सहभागी हुन तपाईंको सिर्जना साहित्यिक, कलात्मक, सांगीतिक वा नाटकीय विधाको हुनुपर्छ। यहाँसम्म कि चलचित्र र सफ्टवेयरले पनि यो सुरक्षाको घेराभित्र स्थान पाउँछन्।
दर्ताको चरणबद्ध प्रक्रिया
सर्जकको सिर्जनालाई आधिकारिक बनाउने यात्रा ‘प्रतिलिपि अधिकार कार्यालय’को डिजिटल पोर्टलबाट सुरु हुन्छ। यहाँ तपाईंले ‘फारम XIV’ (Form XIV) मार्फत आफ्नो अनलाइन आवेदन दर्ता गराउनुपर्ने हुन्छ।
आवेदन दर्ता भइसकेपछि एउटा धैर्यताको समय सुरु हुन्छ— ‘अनिवार्य ३० दिनको प्रतीक्षा अवधि’। यो समय यसकारण राखिएको हो ताकि कसैले तपाईंको सिर्जनामाथि दाबी वा आपत्ति जनाउन चाहन्छ भने उसले मौका पाओस्। जब यो ३० दिनको शान्त अवधि सफलतापूर्वक समाप्त हुन्छ, तब प्रतिलिपि अधिकार कार्यालयका अधिकारीहरूले तपाईंको कामको गहिरो जाँच गर्छन्। उनीहरूले यो सिर्जना कत्तिको ‘मौलिक’ छ र यसले तोकिएका नियमहरू पालना गरेको छ कि छैन भन्ने कुराको सुक्ष्म अध्ययन गर्छन्।
लागत र सुरक्षाको अवधि यो प्रक्रिया धेरै महँगो पनि छैन। एउटा साहित्यिक कृतिको लागि व्यक्तिले करिब ५०० भारतीय रुपैयाँबाट आवेदन सुरु गर्न सक्छन्। एक पटक दर्ता भइसकेपछि, यो सुरक्षाले सर्जकलाई जीवनभर साथ दिन्छ। उनको मृत्यु भएको ६० वर्ष पछिसम्म पनि उनको विरासतलाई कानुनी रूपमा सुरक्षित राखिदिन्छ।
सामाजिक प्रगतिका नवीन सिद्धान्तहरू र कानुनी सुरक्षाको महत्त्व
बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षणले कुनै पनि सर्जकको मेहनत र मौलिकतालाई कानुनी वैधता प्रदान गर्दछ। हालसम्म मैले प्रतिपादन गरेका आठवटा मौलिक तथा नवीन सिद्धान्तहरूलाई प्रतिलिपि अधिकार (Copyright) प्राप्त भएका छन्। यी सिद्धान्तहरूले सञ्चार, जनस्वास्थ्य र सामाजिक प्रगतिका विविध आयामहरूलाई समेटेका छन्।
भारत सरकारद्वारा कपीराइट प्रदान गरिएका मेरा मौलिक सिध्दान्तहरू मध्ये नेपालको इलाम जिल्लाका ग्रामीण कृषकहरूमा गरिएको ‘कोभिड-१९ जोखिम सञ्चार’ सम्बन्धी अनुसन्धानलाई भारत सरकारले बौद्धिक सम्पत्तिको रूपमा मान्यता दिनु एक महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। मेरा मौलिक सिद्धान्तहरूमध्ये ‘समावेशी प्रगतिवाद‘ ले समाजका सीमान्तकृत र पछाडि पारिएका समुदायहरूका लागि समान अवसर र न्यायपूर्ण पहुँचको वकालत गर्दछ। त्यस्तै, ‘सूचना ओभरलोड‘ (Information Overload) को सिद्धान्तले वर्तमान डिजिटल युगमा अनियन्त्रित सूचना प्रवाहले निम्त्याउने मानसिक थकान र अन्यौललाई सम्बोधन गर्दछ।
यी सिद्धान्तहरूले आधुनिक नीति निर्माण, प्रभावकारी स्वास्थ्य सञ्चार र सामाजिक एकताका लागि एउटा स्पष्ट ‘रोडम्याप’ प्रदान गर्दछन्। भारतमा प्रतिलिपि अधिकार सुरक्षित गरिएका कारण यी शोध र सिद्धान्तहरू अनधिकृत प्रयोग, चोरी वा तोडमोड हुनबाट जोगिएका छन्। यसले अनुसन्धानको मौलिक अभिप्राय र विद्वत्तापूर्ण अखण्डतालाई अक्षुण्ण राख्दै भविष्यमा अन्य शोधकर्ता र समाज सुधारकहरूका लागि एउटा सुरक्षित र विश्वसनीय आधार खडा गरेको छ। अन्ततः, यस्ता कानुनी सुरक्षाहरूले नै बौद्धिक सिर्जनालाई विश्वव्यापी स्तरमा पहिचान र सम्मान दिलाउन मद्दत पुर्याउँछन्।
(समाप्त)
