नेपालगन्जको व्यापारिक वृत्तमा कुनै जटिल कर विवाद, भन्सारको अन्योल वा लेखासम्बन्धी उल्झन आइपर्दा धेरैको मुखबाट एउटै नाम सुनिन्छ: सीए तेजप्रकाश दीक्षित। कामको गुणस्तर, व्यवहारमा नैतिकता र विषयमा गहिरो पकडका कारण उनी बजारमा भरोसाका पेसाकर्मीका रूपमा चिनिन्छन्। अर्थतन्त्र, कर प्रणाली, नीति–निर्माण र संस्थागत सुशासनमा उनको ज्ञान र अनुभवलाई व्यवसायी मात्र होइन, नीतिगत बहसमा संलग्न व्यक्तिहरूसमेत गम्भीरतापूर्वक लिन्छन्।

बाँकेको नरैनापुरमा जन्मिएका दीक्षितले मटेहियाको विद्यालयबाट शिक्षा सुरु गरे, नेपालगन्जमा प्लस टु पढे र त्यसपछि चार्टर्ड एकाउन्टेन्सीको कठिन बाटो रोजे। २०७१/७२ देखि लेखापरीक्षण क्षेत्रमा सक्रिय उनले सीए बनेपछि पनि काठमाडौंको मोह त्यागेर नेपालगन्जलाई नै कर्मथलो बनाए। उनी आईक्यान नेपालगन्ज शाखा समन्वय समितिका पूर्वसंयोजक हुन्।

पेसागत व्यस्तताबीच पनि दीक्षित राष्ट्रिय महत्त्वका विषय, सामाजिक चुनौती र दीर्घकालीन विकासका मुद्दामा तथ्यमा आधारित विश्लेषणात्मक लेख लेख्दै आएका छन्। स्पष्ट दृष्टिकोण, तथ्यांकको सशक्त प्रयोग र समाधानमुखी सोच उनका लेखको पहिचान हो, जसले पाठकलाई सोच्न, प्रश्न गर्न र सचेत हुन उत्प्रेरित गर्छ।

पेसागत नैतिकता, परिपालनाको संकट, नेपालगन्जको अर्थतन्त्र र कर नीतिबारे दैनिक नेपालगन्जले उनीसँग गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश:

नरैनापुरको गाउँबाट सीएसम्मको यात्रा कसरी सम्भव भयो?

मेरो बाल्यकाल नरैनापुरको खेतबारी र गाउँको सरल जीवनमै बित्यो। मटेहियाको विद्यालयमा सुविधा सीमित थिए, तर शिक्षकहरूको लगाव र परिवारको सपना ठूलो थियो। प्लस टु पढ्न नेपालगन्ज आएपछि दुनियाँ फराकिलो भयो र चार्टर्ड एकाउन्टेन्सीबारे थाहा पाएँ। सीए लामो, कठिन र अनिश्चित यात्रा हो। त्यति बेला हाम्रो क्षेत्रमा बाटो देखाउने सीए औंलामा गन्न सकिने मात्र थिए। तर मैले चाँडै बुझेँ, यो पेसामा प्रतिभाभन्दा धैर्य र निरन्तरता ठूलो हुन्छ।

सीए भएपछि धेरैजसो काठमाडौं जान्छन्। तपाईं नेपालगन्जमै किन टिक्नुभयो?

यो सोचेर गरिएको निर्णय थियो। काठमाडौंमा अवसर धेरै छन्, तर नेपालगन्जलाई सक्षम पेसाकर्मीको खाँचो झनै बढी छ। यो सहर यस क्षेत्रको व्यापारिक केन्द्र हो। म यहीँको माटोमा हुर्किएँ, यहाँको व्यवसाय र व्यवसायीको मनोविज्ञान बुझ्छु। नेपालगन्जमै बसेर पनि राष्ट्रिय स्तरको गुणस्तरीय सेवा दिनु मेरो लक्ष्य हो।

बजारमा तपाईंको कामको गुणस्तर र नैतिकताको धेरै चर्चा हुन्छ। यो पहिचान कसरी बन्यो?

मैले सुरुदेखि एउटा सिद्धान्त समातेँ: लेखापरीक्षकको हस्ताक्षर बिक्री हुने वस्तु होइन, जिम्मेवारी हो। कहिलेकाहीँ ग्राहकले आफूलाई मन पर्ने प्रतिवेदन खोज्नुहुन्छ। त्यस्तो बेला विनम्र तर स्पष्ट भएर “हुँदैन” भन्नुपर्छ। सुरुमा यसैका कारण केही काम गुमाएँ पनि। तर समयसँगै मानिसहरूले बुझे, सही सल्लाह नै दीर्घकालमा व्यवसायको हितमा हुन्छ। ग्राहकको विश्वास विज्ञापनले होइन, कामले कमाइन्छ।

“लेखापरीक्षकको हस्ताक्षर बिक्री हुने वस्तु होइन, जिम्मेवारी हो।”

पेसागत व्यस्तताबीच पनि तपाईं राष्ट्रिय र सामाजिक मुद्दामा विश्लेषणात्मक लेख लेख्नुहुन्छ। लेखनलाई कसरी हेर्नुहुन्छ?

हाम्रो सार्वजनिक बहसमा भावना धेरै हुन्छ, तथ्य कम। अर्थतन्त्र, कर नीति वा विकासका मुद्दामा अड्कलभन्दा तथ्यांकले बोल्नुपर्छ भन्ने मेरो मान्यता हो। त्यसैले म लेख्दा समस्या औंल्याउनमा मात्र सीमित हुँदिनँ। तथ्यांकसहित कारण खोज्छु र व्यावहारिक समाधान प्रस्ताव गर्छु। पाठकले मेरो कुरा मान्नैपर्छ भन्ने होइन। उनीहरू सोचून्, प्रश्न गरून् र सचेत बनून्, लेखनको सफलता त्यही हो।

तपाईं सार्वजनिक मञ्चमा निकै दमदार रूपमा बोल्नुहुन्छ। पेसाकर्मीले सरकारी नीतिको आलोचना गर्दा जोखिम हुँदैन?

आलोचना र विरोध फरक कुरा हुन्। म तथ्य र तर्कसहित बोल्छु, समस्यासँगै समाधान पनि राख्छु। चार्टर्ड एकाउन्टेन्टको दायित्व ग्राहकप्रति मात्र होइन, सार्वजनिक हितप्रति पनि हुन्छ। नीति–निर्मातालाई भुइँ तहको यथार्थ सुनाउनु हाम्रो कर्तव्य हो। राम्रो नीति बहसबाटै बन्छ। मौन बस्नु सजिलो हो, तर जिम्मेवार होइन।

लेखापरीक्षणको गुणस्तरमाथि, खासगरी सहकारी संकटपछि, प्रश्न उठेका छन्। तपाईंको धारणा?

प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो, किनकि लेखापरीक्षकको हस्ताक्षरमा सार्वजनिक विश्वास जोडिएको हुन्छ। कम शुल्कमा धेरै काम गर्ने प्रवृत्तिले गुणस्तर खस्काउँछ। सहकारीको हकमा धेरै ठाउँमा लेखापरीक्षण औपचारिकतामा सीमित भयो, कर्जाको गुणस्तर र सम्बद्ध पक्षबीचको कारोबार गम्भीरतापूर्वक हेरिएन। लेखापरीक्षकले जोखिम देखे स्पष्ट लेख्ने साहस गर्नैपर्छ। तर नियामकको अनुगमन र सञ्चालकको जवाफदेहिता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। यो संस्थागत सुशासनको संकट हो, कुनै एक पक्षको मात्र होइन। र अब ५ करोड सम्म कारोबार गर्ने सबै ब्यवसायहरुकोलागि लेखापरीक्षण गर्न नपर्ने गरि कानूनी ब्यवस्था गर्नुपर्छ ।

परिपालनाको कुरा गर्दा प्रायः कर मात्र चर्चामा आउँछ। तपाईं यसलाई कसरी हेर्नुहुन्छ?

यो हाम्रो सबैभन्दा ठूलो बेवास्ता हो। करको परिपालनाबारे सबैले बोल्छन्, किनकि त्यसमा सरकारको राजस्व जोडिएको छ र कर कार्यालयको निगरानी हुन्छ। तर व्यवसायले पालना गर्नुपर्ने कानुन कर मात्र होइन। औद्योगिक व्यवसाय ऐन, श्रम ऐन, कम्पनी ऐन, वातावरण संरक्षण ऐन, उपभोक्ता संरक्षण ऐन, खाद्य स्वच्छता र गुणस्तरसम्बन्धी कानुनलगायतको परिपालना अत्यन्त न्यून छ। उद्योग दर्ता भए पनि नवीकरण हुँदैन। कम्पनीको वार्षिक विवरण समयमा बुझाइँदैन। कामदारको करार, न्यूनतम पारिश्रमिक र सामाजिक सुरक्षा बेवास्तामा पर्छन्। प्रदूषण नियन्त्रण, लेबलिङ र खाद्य गुणस्तरका मापदण्ड कागजमै सीमित छन्।

“कर तिरेपछि सबै जिम्मेवारी सकियो भन्ने सोच व्यवसायको सबैभन्दा ठूलो जोखिम हो।”

यस्तो न्यून परिपालनाको कारण र असर के हो?

कारण तीनवटा देख्छु। पहिलो, जानकारीको कमी; धेरै साना व्यवसायीलाई आफूले कुन–कुन कानुन पालना गर्नुपर्छ भन्ने नै थाहा हुँदैन। दोस्रो, अनुगमन कमजोर छ; नियामक निकायहरू छरिएका छन् र आपसमा समन्वय छैन। तेस्रो, पालना नगर्दा तत्काल केही बिग्रँदैन भन्ने मानसिकता। तर असर गम्भीर छ। कामदारको अधिकार हनन हुन्छ, उपभोक्ताको स्वास्थ्य जोखिममा पर्छ, वातावरण बिग्रन्छ र अन्ततः पालना गर्ने इमानदार व्यवसायी नै अनुचित प्रतिस्पर्धामा पछि पर्छन्। व्यवसायले कुनै दिन ठूलो कर्जा, विदेशी साझेदार वा निर्यात बजार खोज्दा यही कमजोरी बाधक बन्छ।

परिपालना सुधार्न के गर्नुपर्छ?

राज्यले सबै निकायको दर्ता, नवीकरण र विवरण बुझाउने प्रक्रिया एकीकृत र डिजिटल बनाउनुपर्छ, ताकि व्यवसायी दस ठाउँ धाउन नपरोस्। दण्डभन्दा पहिले सचेतना र सहजीकरण चाहिन्छ, तर जानाजान उल्लंघन गर्नेलाई कारबाही पनि हुनैपर्छ। व्यवसायीले परिपालनालाई खर्च होइन, जोखिम व्यवस्थापन र प्रतिष्ठाको लगानीका रूपमा हेर्नुपर्छ। लेखापरीक्षक र परामर्शदाताले पनि आफ्नो भूमिकालाई कर र वित्तीय विवरणमा मात्र सीमित नराखी ग्राहकलाई समग्र कानुनी परिपालनाबारे सचेत गराउनुपर्छ। संस्थागत सुशासनको सुरुवात यहीँबाट हुन्छ।

साना र मझौला व्यवसायीको वित्तीय व्यवस्थापनमा सबैभन्दा ठूलो कमजोरी के हो?

पहिलो, व्यक्तिगत र व्यावसायिक पैसा छुट्याउन नसक्नु। पसलको नगदबाटै घरखर्च, जग्गा खरिद र बिहेबारी चल्छ, अनि व्यवसाय किन नाफामा छैन भन्ने पत्तै हुँदैन। दोस्रो, नगद प्रवाहको योजना नहुनु। कागजमा नाफा देखिन्छ, तर उधारो उठ्दैन र बैंकको किस्ता तिर्न धौधौ पर्छ। तेस्रो, दोहोरो हिसाब। कर बचाउन आम्दानी घटाएर देखाउने, कर्जा लिन बढाएर देखाउनुपर्ने खेलले विश्वसनीयता सक्छ। अब डिजिटल भुक्तानीका कारण बैंक खाताको कारोबार र कर विवरण नमिल्दा समस्या झन् बढ्छ। लुकाउनुभन्दा सही हिसाब राख्नु नै बुद्धिमानी हो।

नेपालगन्जका धेरै व्यवसाय पारिवारिक छन्। तिनमा संस्थागत सुशासन कसरी ल्याउने?

अघिल्लो पुस्ताले विश्वासकै भरमा चलाएको व्यवसाय नयाँ पुस्तामा पुग्दा भूमिका र स्वामित्व अस्पष्ट हुन्छ, अनि विवाद निम्तिन्छ। फर्म वा कम्पनीको संरचना स्पष्ट बनाउने, साझेदारी सम्झौता लिखित राख्ने, परिवारका सदस्यको भूमिका तोक्ने र निर्णय प्रक्रिया अभिलेखमा राख्ने काम समयमै गर्नुपर्छ। व्यवसाय व्यक्तिले होइन, प्रणालीले चलाउने बानी बसाल्नुपर्छ। सुशासन ठूला कम्पनीको मात्र विषय होइन, सानो पारिवारिक व्यवसायको दीर्घायुको पनि आधार हो।

तपाईं तस्करी र भन्सार दरबारे निरन्तर बोल्दै आउनुभएको छ। समस्या कति गम्भीर छ?

इमानदार व्यवसायका लागि यो सबैभन्दा ठूलो समस्या हो। कर र भन्सार तिरेर इमानदारीपूर्वक व्यवसाय गर्नेहरू अनौपचारिक रूपमा भित्रिने सामानसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सकिरहेका छैनन्। कर तिर्नेलाई दण्डित गर्ने र छल्नेलाई फाइदा पुर्‍याउने व्यवस्था राज्यकै लागि घातक हो। दर घटाउँदा राजस्व घट्छ भन्ने डर छ, तर व्यावहारिक दरले अनौपचारिक कारोबारलाई औपचारिक प्रणालीमा ल्याउँछ र दीर्घकालमा राजस्व नै बढाउँछ। यसका लागि व्यावहारिक भन्सार दर, फराकिलो करको दायरा र प्रभावकारी अनुगमन तीनवटै एकसाथ चाहिन्छ।

“कर तिर्नेलाई दण्डित गर्ने र छल्नेलाई फाइदा पुर्‍याउने व्यवस्था राज्यकै लागि घातक हो।”

हाम्रो कर प्रणाली र नीति–निर्माण प्रक्रियामा मूल कमजोरी के देख्नुहुन्छ?

नीति अस्थिर छ र तथ्यमा कम आधारित छ। हरेक बजेटमा दर र प्रावधान बदलिन्छन्, जसले व्यवसायीलाई दीर्घकालीन योजना बनाउनै दिँदैन। संघ, प्रदेश र स्थानीय तहले छुट्टाछुट्टै कर र शुल्क लगाउँदा दोहोरो भार परेको छ। नीति बनाउँदा सरोकारवालासँग पर्याप्त परामर्श हुँदैन, कार्यान्वयनपछि प्रभावको मूल्यांकन पनि हुँदैन। कर प्रणाली सरल, स्थिर र पूर्वानुमानयोग्य हुनुपर्छ। करदातालाई शंकाको नजरले होइन, सहयोगीका रूपमा हेर्ने प्रशासन बने स्वेच्छिक परिपालना आफैं बढ्छ।

अन्त्यमा, नयाँ पुस्ता र दैनिक नेपालगन्जका पाठकलाई के सन्देश दिन चाहनुहुन्छ?

गाउँबाट आएँ, स्रोत छैन भनेर हीनताबोध नगर्नुहोस्। मैले पनि मटेहियाको सामान्य विद्यालयबाटै सुरु गरेको हुँ। ज्ञानसँगै चरित्र कमाउनुहोस्, किनकि नाम एक पटक बिग्रियो भने फर्काउन गाह्रो हुन्छ। व्यवसायी साथीहरूलाई मेरो आग्रह छ, व्यवसाय जतिसुकै सानो होस्, सफा हिसाब राख्नुहोस् र कर मात्र होइन, सबै कानुनको पालना गर्नुहोस्। पारदर्शिता र परिपालना नै व्यवसायको सबैभन्दा ठूलो पुँजी हो। यसले बैंक, सरकार, कामदार र ग्राहक सबैको विश्वास जित्छ।