बंगालको खाडीमा विकसित भइरहेको न्यून चापीय प्रणालीका कारण भारी वर्षाको सम्भावना बढिरहेका बेला बाँकेमा विपद् पूर्वतयारी र समन्वयका गतिविधि तीव्र पारिएका छन् । जिल्ला विपद् व्यवस्थापन समिति र जिल्ला मनसुन कमाण्ड पोस्टमार्फत पूर्वतयारीका काम भइरहेका छन् । तर जलस्रोत तथा वातावरण अध्येता एवं हाइड्रोजियोलोजिस्ट रमेश गौतमले नेपालगन्जमा भइरहेको तयारी सम्भावित जोखिमको तुलनामा पर्याप्त नभएको बताएका छन् ।
दैनिक नेपालगन्जसँगको कुराकानीमा गौतमले विपद् आइसकेपछि गरिने उद्धार, राहत र प्रतिकार्यको तयारीभन्दा विपद् आउन नदिने वा त्यसबाट हुने क्षति न्यून गर्ने पूर्वतयारीमा बढी संवेदनशील हुनुपर्ने बताए । उनका अनुसार अहिले भइरहेका तयारीमा पनि जोखिमको वास्तविक अवस्था पहिचान, पानीको निकास व्यवस्थापन र सम्भावित डुबान न्यूनीकरणका ठोस काम पर्याप्त देखिएका छैनन् ।
गौतमले मौसम पूर्वानुमानलाई आधार बनाएर सम्भावित वर्षाको परिमाण र त्यसले नेपालगन्जमा पार्न सक्ने असरको गम्भीर मूल्यांकन गर्नुपर्ने बताए । विभिन्न मौसम पूर्वानुमानले यही असोज ८, ९ र १० गते यस क्षेत्रमा २२१ मिलिमिटरसम्म पानी पर्ने सम्भावना देखाएको उनले बताए । अर्को एक पूर्वानुमानअनुसार नेपालगन्जमा असोज ९ गते शुक्रबार १८१.१ र असोज १० गते शनिबार ११६.४ मिलिमिटर पानी पर्न सक्ने देखिएको छ ।
‘गत असार १७ गते २०२.२५ मिलिमिटर मात्रै पानी पर्दा सेतु विक चोक डुबेको थियो,’ गौतमले भने, ‘नेपालगन्ज नगरको ढल निकास प्रणाली यो परिमाणको वर्षाबाट संकलित पानी निकास गर्न सक्ने क्षमताका डिजाइन र निर्माण भएका छैनन् । त्यसमा पनि आधाभन्दा बढी प्लास्टिक र घरघरबाट निस्कने पानीले भरिएको छ । यस्तोमा सम्भावित परिस्थितिको आकलन सबैले सहजै गर्न सकिन्छ ।’
उनले नेपालगन्जमा हुने वर्षाको पानीको मात्रा सामान्य वर्षाभन्दा धेरै हुने अवस्थामा त्यसको व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्ने विषयमा अहिले नै काम गर्नुपर्ने बताए । विज्ञान र प्रविधिमा विश्वास गर्ने सबैले सम्भावित जोखिमबाट सुरक्षित हुन आवश्यक तयारी गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।
नेपालगन्ज उपमहानगरपालिकाको क्षेत्रफल ८५.९५ वर्ग किलोमिटर रहेको उल्लेख गर्दै गौतमले नगर क्षेत्रमा पानी जम्मा हुन सक्ने क्षेत्रफलको करिब एक तिहाइ मात्रै हिसाब गर्दा पनि २५ मिलिमिटर वर्षामा ठूलो परिमाणमा पानी जम्मा हुने बताए ।
उनका अनुसार नगरको करिब एक तिहाइ क्षेत्रलाई मात्रै पानी जम्मा हुने क्षेत्र मान्दा २५ मिलिमिटर वर्षामा पनि करिब ६ लाख घनमिटर पानी जम्मा हुन्छ । ‘अहिले पूर्वानुमान गरिएको वर्षा योभन्दा कैयौं गुणा बढी छ,’ उनले भने ।
जलस्रोत तथा वातावरण अध्येताका रूपमा काम गरिरहेका गौतमले पानीको निकासका सम्भावित मार्ग पहिचान गर्ने, आवश्यक स्थानमा नाला खोल्ने र अतिरिक्त निकास दिनुपर्ने भए त्यस्ता स्थान पहिचान गरी तयारी गर्ने काम हुनुपर्ने बताए । तर यस्ता कामको पूर्वतयारी भएको आफूले नदेखेको उनले बताए ।
‘म हाइड्रोजियोलोजिस्ट हुँ । यस सन्दर्भमा पानी जम्ने स्थानमा नाला खोल्ने, पानीलाई अतिरिक्त निकास दिनुपर्ने भएमा काट्ने स्थान पहिचान गर्ने जस्ता पूर्वतयारी गरेको देखिँदैन,’ उनले भने ।
गौतमले अहिलेको तयारीमा उद्धार तथा राहतलाई प्राथमिकतामा राखिएको भन्दै त्यसलाई मात्रै विपद् पूर्वतयारी मान्न नहुने बताए । उनका अनुसार विपद् आउनुअघि जोखिम न्यूनीकरण गर्ने काम र विपद् आएपछि गरिने राहत तथा उद्धारबीच स्पष्ट फरक हुनुपर्छ ।
‘यी त विपद् आइसकेपछिका कार्य भए । यसलाई बजेट पनि चाहिने होला, फेरि कसैसँग माग्नुपर्ने होला । विपद् आउनै नदिने अथवा कसरी न्यूनीकरण गर्ने जस्ता पूर्वतयारी र विपद् पर्खेर बस्ने र त्यसपछिको राहत–उद्धारबीचको परिभाषामा फरक नै भएन,’ गौतमले भने ।
उनले सम्भावित वर्षा र नेपालगन्जको विद्यमान ढल तथा पानी निकास प्रणालीबीचको अन्तरलाई गम्भीर रूपमा लिनुपर्ने बताए । पूर्वानुमानअनुसार ठूलो परिमाणमा वर्षा भएमा अहिलेको निकास संरचनाले त्यसलाई धान्न नसक्ने अवस्था आउन सक्ने भएकाले जोखिमयुक्त स्थान पहिल्यै पहिचान गरी पानीको बहाव व्यवस्थापन गर्नुपर्नेमा उनले जोड दिए ।
यसैबीच, सम्भावित भारी वर्षालाई मध्यनजर गर्दै बिहीबार बाँकेमा पूर्वतयारी तथा समन्वय बैठक बसेको छ । जिल्ला विपद् व्यवस्थापन समिति तथा जिल्ला मनसुन कमाण्ड पोस्टमार्फत भइरहेका पूर्वतयारीका कामकै क्रममा जिल्लाका विषयगत निकाय, स्थानीय तहका विपद् सम्पर्क व्यक्ति, विपद् क्षेत्रमा क्रियाशील संघसंस्था, सुरक्षा निकाय तथा सञ्चारकर्मीको सहभागितामा बैठक गरिएको हो ।
प्रमुख जिल्ला अधिकारी दिलकुमार तामाङको अध्यक्षतामा बसेको बैठकले मौसम पूर्वानुमान तथा विपद्सम्बन्धी सूचनाको प्रभावकारी प्रचारप्रसार गर्ने र नागरिकलाई सतर्क रहन आग्रह गर्ने निर्णय गरेको छ ।
बैठकले बाढी, डुबान, कटान तथा पहिरोको जोखिमयुक्त बस्तीको अवस्था विश्लेषण गरी सुरक्षित आश्रयस्थल र खुला स्थानको व्यवस्थापन गर्न स्थानीय तह तथा विषयगत कार्यालयलाई निर्देशन दिएको छ । सडक अवरुद्ध हुन नदिन आवश्यक उपकरण तयारी अवस्थामा राख्नसमेत भनिएको छ ।
त्यस्तै, नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बललाई विपद् प्रतिकार्यका लागि क्युआरटी तथा आरआरटी तयारी अवस्थामा राख्ने निर्णय गरिएको छ । रेडक्रससहित गैरसरकारी संस्थाले उद्धार तथा राहतका काममा जिल्ला प्रशासन कार्यालयसँग समन्वय गर्ने निर्णय पनि बैठकले गरेको छ ।
विद्युत्, खानेपानी र दूरसञ्चारजस्ता अत्यावश्यक सेवा निरन्तर सञ्चालनमा राख्न सम्बन्धित निकायलाई जिम्मेवार बन्न बैठकले आग्रह गरेको छ । मौसम तथा विपद्सम्बन्धी सतर्कता सूचना प्रचारप्रसारमा सञ्चारमाध्यमले सहयोग गर्नसमेत बैठकले आग्रह गरेको छ ।
यसरी जिल्ला तहमा सुरक्षा, उद्धार, आश्रयस्थल, उपकरण र अत्यावश्यक सेवासम्बन्धी तयारी अघि बढाइरहँदा जलस्रोत अध्येता गौतमले भने सम्भावित जोखिमको मूल कारण र त्यसबाट हुने क्षति घटाउने पूर्वतयारीमै थप ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन् । उनका अनुसार, वर्षाको पानी कहाँ जम्मा हुन्छ, कुन स्थानबाट निकास दिन सकिन्छ र कुन संरचनाले बढी जोखिम निम्त्याउन सक्छ भन्ने विषयमा तत्कालै प्राविधिक मूल्यांकन आवश्यक छ ।
