स्मार्टफोनको जमानामा जन्मे-हुर्केको जेन-जी पुस्ता अचम्मको मोडमा प्रवेश गर्दैछ — उनीहरू फेरि उही पुरानो “फ्लिप फोन” र साधारण बटन मोबाइलतिर फर्किंदै छन्। यो कुनै हल्ला मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय बजार तथ्याङ्कले नै यसलाई पुष्टि गरिसकेको छ। विशेषज्ञहरूले यसलाई “डिजिटल मिनिमलिजम” वा “एनालग २०२६” आन्दोलन नाम दिएका छन्।
किन फर्किंदैछन् जेन-जी? आजका युवा सामाजिक सञ्जालको एल्गोरिदमले सिर्जना गरेको “डोपामिन जाल” बाट थाकिसकेका छन्। निरन्तर आउने नोटिफिकेसन, डुमस्क्रोलिङ र सधैं “अनलाइन” रहनुपर्ने दबाबले धेरैको मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पारिरहेको छ। यसैको प्रतिक्रियास्वरूप उनीहरू कल र म्यासेज मात्र गर्न सकिने साधारण फोनतिर आकर्षित भइरहेका छन्।
फेसन पनि एउटा ठूलो कारण यो केवल मानसिक स्वास्थ्यसँग मात्र जोडिएको छैन। Y2K (सन् २०००को दशकको) शैली अहिले फेसन र टेक्नोलोजी दुवैमा हावी छ। फ्लिप फोन बोक्नु अहिले “कूल” र स्टाइलिस मानिन थालेको छ — इन्स्टाग्राममा रेट्रो सौन्दर्यको माग बढेको छ। राम्रोसँग सुरक्षित राखिएका पुराना मोडेल सेकेन्ड ह्यान्ड बजारमा नयाँ मूल्यभन्दा धेरै गुणा बढी मूल्यमा बिक्री हुन थालेका छन्। गोपनीयता र स्वतन्त्रताको खोजी स्मार्टफोनले प्रयोगकर्ताको लोकेसन, ब्राउजिङ बानी र आवाजसमेत ट्र्याक गर्ने भएकाले, साधारण फोनलाई गोपनीयताप्रेमीहरूले पनि रोज्न थालेका छन्। यसले ह्याकिङ र म्यालवेयरको जोखिम पनि घटाउँछ।
नेपालमै पनि यस्तै छटपटी सुरु नेपालमा अझै फ्लिप फोन फर्काउने ठूलो लहर त देखिएको छैन, तर “मोबाइल लत” बाट पिँधिएको भावना भने स्थानीय स्तरमा पनि उत्तिकै चर्चाको विषय बनिरहेको छ। एकजना नेपाली पत्रकारले हालै आफैंले एक सातासम्म स्मार्टफोन बन्द गरेर “डिजिटल डिटक्स” गरेको अनुभव सार्वजनिक गरेका थिए — इन्स्टाग्राममा लगातार आउने विज्ञापन र फोनले उत्पन्न गर्ने मानसिक थकान, ऊर्जा ह्रास र आत्मसम्मानमा पर्ने असरबाट वाक्क भएर उनले यो प्रयोग गरेका थिए। रातभर “केही मिनेट मात्र” भन्दै मोबाइल चलाउने किशोर-किशोरीले घडी हेर्दा राति एक बजिसकेको हुन्छ। बिहान उठ्नेबित्तिकै सामाजिक सञ्जाल हेर्ने बानी दैनिकी नै बनिसकेको छ। परिवार एउटै बैठक कोठामा बसे पनि संवादभन्दा स्क्रिनमै ध्यान केन्द्रित हुने गरेको विश्लेषण गरिएको छ। बालबालिका र युवामा प्रविधिको दुरुपयोगले साइबर बुलिङ, गोपनीयता उल्लंघन र प्रविधिजन्य शोषणजस्ता समस्या पनि निम्त्याइरहेको छ भन्ने रिपोर्ट पनि सार्वजनिक भइसकेका छन्।
विशेषज्ञको दृष्टिकोण
यस विषयमा मनोचिकित्सक डा. ऋत पौडेल भन्छन्: “मोबाइल फोनले हामीलाई जोड्छ भन्ने लाग्छ, तर वास्तवमा यसले हामीलाई आफैंसँग टाढा बनाउँदै लगेको छ। म क्लिनिकमा भेट्ने धेरै युवामा निद्रा नपुग्नु, ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्नु र निरन्तर चिन्तित रहनुको मूल कारण पत्ता लगाउँदा प्रायः मोबाइलको अत्यधिक प्रयोगमै पुगिन्छ। फ्लिप फोन वा साधारण फोनतिर फर्किनु भनेको पछाडि हिँड्नु होइन, बरु आफ्नो दिमागलाई फेरि आफ्नो नियन्त्रणमा ल्याउने एउटा सचेत प्रयास हो। यो प्रवृत्ति नेपालमा पनि बढ्नु स्वाभाविकै हो, किनभने हाम्रा युवा पनि उही डिजिटल थकानबाट गुज्रिरहेका छन् जुन विश्वभरका युवाले भोगिरहेका छन्।”
नेपाली सन्दर्भमा फरक के हो त? पश्चिमा जेन-जीका लागि फ्लिप फोन एउटा “फेसन स्टेटमेन्ट” र सचेत जीवनशैलीको छनोट हो। नेपाली युवाका लागि भने अझै यो बाध्यता (डेटाको महँगी, नेटवर्क समस्या) वा मानसिक स्वास्थ्यको खोजीबाट सुरु हुनसक्ने सम्भावना बढी छ। तर मूल भावना उस्तै छ — शान्ति, गोपनीयता र ध्यान केन्द्रीकरणको खोजी। तर सम्पूर्ण बजार बदलिएको भने होइन एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ — “डम्ब फोन” बजार अझै सम्पूर्ण मोबाइल बिक्रीको सानो हिस्सा मात्र हो।
फोल्डेबल स्मार्टफोन बजार भने सन् २०२३ को २६ अर्ब डलरबाट सन् २०३३ सम्म १८८.४ अर्ब डलर पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। यसको मतलब — कतिपय मानिस साँच्चै साधारण फोनतिर फर्किंदै छन् भने कतिपय भने “फ्लिप हुने” तर वास्तवमा स्मार्ट नै भएका फोल्डेबल स्मार्टफोन रोज्दैछन्। यी दुई फरक-फरक प्रवृत्ति हुन्, तर मिडियामा प्रायः एउटै बनाएर प्रस्तुत गरिन्छ, जसले यो लहरलाई वास्तविकभन्दा ठूलो देखाउने गरेको छ।
