नेपाली शेयर बजारलाई केवल आज नेप्से कति अंक बढ्यो वा घट्यो भन्ने आधारमा मात्र बुझ्न सकिँदैन । यो बजार देशको समग्र अर्थतन्त्र, बैंकिङ प्रणाली, सरकारी नीति, लगानीकर्ताको मनोविज्ञान, कम्पनीहरूको वित्तीय अवस्था र भविष्य प्रतिको विश्वासले चल्ने प्रणाली हो । त्यसैले बजारको वास्तविक अवस्था बुझ्न विगत, वर्तमान र भविष्यलाई एउटै चित्रमा राखेर हेर्न आवश्यक हुन्छ ।
नेप्सेको इतिहास हेर्ने हो भने एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ, बजार कहिल्यै सधैं घट्दैन र सधैं बढ्दैन पनि । कहिले बुल मार्केट आउँछ, जहाँ उत्साह, विश्वास र लगानी बढ्छ । कहिले बियर मार्केट आउँछ, जहाँ डर, अन्योल र निराशा हावी हुन्छ । तर इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको छ कि हरेक लामो बियर मार्केट पछि नयाँ बुल साइकल सुरु भएको छ । यही पूँजी बजारको प्राकृतिक चक्र हो ।
नेपालमा भएका अधिकांश बुल मार्केट हरूको पछाडि केही समान कारणहरू थिए । बैंक तथा वित्तीय संस्थामा पर्याप्त तरलता हुनु, ब्याजदर कम हुनु, कर्जा सहज रूपमा उपलब्ध हुनु, अर्थतन्त्र चलायमान हुनु, सरकारी नीति सकारात्मक हुनु, लगानीकर्ताको आत्मविश्वास बढ्नु र बजारमा नयाँ लगानीकर्ताको प्रवेश बढ्नु । यिनै कारणले बजारमा पैसा बढ्दै गयो र माग बढेसँगै शेयर मूल्य पनि उकालो लाग्यो ।
त्यसको विपरीत, जब बैंकमा लगानीयोग्य रकम अभाव भयो, ब्याजदर अत्यधिक बढ्यो, कर्जा प्रवाह घट्यो, आर्थिक गतिविधि सुस्त बन्यो, राजनीतिक अन्योल बढ्यो, लगानीकर्तामा डर फैलियो र लगातार नकारात्मक समाचार हावी भए, बजारले लामो समयसम्म बियर फेज को सामना गर्नुप¥यो । धेरै लगानीकर्ताले ठूलो घाटा व्यहोरे, आत्मविश्वास गुमाए र बजार प्रतिको आकर्षण नै कम भयो ।
तर आजको अवस्था विगतसँग तुलना गर्दा धेरै पक्षमा फरक देखिन्छ । अहिले बैंक तथा वित्तीय संस्थामा पर्याप्त तरलता छ । निक्षेप बढिरहेको छ, कर्जा विस्तार अझै अपेक्षा अनुसार हुन सकेको छैन । यसको अर्थ बैंकहरूसँग लगानीयोग्य रकम प्रशस्त छ । इतिहासले देखाएको छ कि बैंकमा पैसा थुप्रिएर अन्य क्षेत्रमा पर्याप्त माग नहुँदा त्यसको प्रभाव अन्ततः पूँजी बजारमा पनि देखिन थाल्छ ।
तरलता लाई शेयर बजारको इन्धन भनिन्छ किनभने कुनै पनि कम्पनी राम्रो भएर मात्र शेयर मूल्य बढ्दैन, त्यसलाई किन्न बजारमा पैसा पनि चाहिन्छ । पैसा बिना माग बढ्दैन, माग बिना मूल्य बढ्दैन । त्यसैले बजारमा पैसा बढी घुम्न थालेपछि कारोबार बढ्छ, नयाँ लगानीकर्ता आउँछन, मूल्य बढ्न थाल्छ र बुल मार्केट को आधार तयार हुन्छ । त्यसैले तरलता शेयर बजारको सबैभन्दा महत्वपूर्ण चालक मध्ये एक हो । तर बजारलाई चलाउने आधार तरलता मात्र होइन । ब्याजदर, मौद्रिक नीति, सरकारी बजेट, राजनीतिक स्थिरता, आर्थिक वृद्धि, कम्पनीहरूको नाफा, लाभांश क्षमता, रेमिट्यान्स, विदेशी मुद्रा सञ्चिति, संस्थागत लगानीकर्ताको सहभागिता, नयाँ प्राथमीक निष्कासन, बजारमा आउने नयाँ उपकरण, लगानीकर्ताको मनोविज्ञान, कारोबार रकम र प्राविधिक संकेतहरू सबैले मिलेर बजारको दिशा निर्धारण गर्छन ।
अहिले नेपालमा यीमध्ये धेरै पक्षहरू क्रमशः सकारात्मक बन्दै गएका छन । ब्याजदर पहिलेको तुलनामा घटेको छ । बैंकहरूको लगानी क्षमता बढेको छ । रेमिट्यान्स ऐतिहासिक रूपमा उच्च छ । विदेशी मुद्रा सञ्चिति बलियो छ । आर्थिक गतिविधि विस्तार हुने संकेतहरू देखिन थालेका छन । राजनीतिक रूपमा अपेक्षाकृत बलियो सरकार रहेको छ, जसले दीर्घकालीन नीति कार्यान्वयन गर्ने सम्भावना बढाएको छ । यस्ता आधारहरूले लगानीकर्ताको विश्वास विस्तारै पुनः निर्माण गरिरहेका छन ।
त्यसैगरी नेपाल धितोपत्र बोर्डले पनि पूँजी बजारलाई आधुनिक र प्रतिस्पर्धी बनाउन विभिन्न सुधारका कार्यक्रम अघि बढाएको छ । ःबचनष्ल त्चबमष्लन, क्ष्लतचबमबथ त्चबमष्लन र क्जयचत क्भििष्लन जस्ता आधुनिक उपकरणहरू कार्यान्वयनको तयारीमा छन । यस्ता उपकरणहरूले बजारलाई अझ गहिरो, चलायमान र प्रभावकारी बनाउन सक्छन । ःबचनष्ल त्चबमष्लन ले योग्य लगानीकर्तालाई थप पूँजी प्रयोग गर्ने अवसर दिन्छ, क्ष्लतचबमबथ त्चबमष्लन ले कारोबारको गति बढाउँछ, क्जयचत क्भििष्लन ले बजारलाई दुईतर्फी बनाउँदै मूल्य निर्धारणलाई अझ यथार्थपरक बनाउन सहयोग गर्छ । यद्यपि, यस्ता प्रणालीहरू उचित नियमन र लगानीकर्ताको परिपक्वता सँगै लागू हुन आवश्यक छ, अन्यथा छोटो अवधिमा अस्थिरता पनि बढ्न सक्छ ।
अब सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न, यति धेरै सकारात्मक आधार हुँदाहुँदै पनि बजार किन अपेक्षा अनुसार बढ्न सकेको छैन ?
यसको कारण बजारको आधार कमजोर भएर होइन, बजारको मनोविज्ञान अझै पूर्ण रूपमा बलियो हुन नसक्नु हो । पछिल्ला वर्षहरूको लामो बियर मार्केटले धेरै लगानीकर्तालाई आर्थिक र मानसिक रूपमा कमजोर बनाएको छ । धेरै लगानीकर्ता अझै पनि अघिल्लो उच्च मूल्यमा खरिद गरेका शेयरमा फसेका छन । त्यसैले बजार केही माथि उठ्ने बित्तिकै उनीहरू घाटा कम गर्ने उद्देश्यले बिक्री गर्न थाल्छन । यही बिक्री चाप ले बजारलाई तीव्र गतिमा माथि जान रोकिरहेको छ ।
अर्को पक्ष, बैंकमा तरलता भए पनि त्यो सबै पैसा एकैपटक शेयर बजारमा आउँदैन । बैंकहरूले उत्पादन, व्यापार, उद्योग, कृषि, पूर्वाधार लगायत अन्य क्षेत्रमा पनि कर्जा प्रवाह गर्नुपर्ने हुन्छ । संस्थागत लगानीकर्ताको सहभागिता अझै सीमित छ । विदेशी लगानी प्रत्यक्ष रूपमा शेयर बजारमा आउन सक्ने व्यवस्था छैन । नयाँ सुधारहरूको घोषणा भए पनि तिनको पूर्ण कार्यान्वयन हुन बाँकी छ । त्यसैले बजार अहिले आधार निर्माण को चरणमा रहेको देखिन्छ, जहाँ उत्साह भन्दा विश्वास विस्तारै निर्माण भइरहेको छ ।
तर इतिहासले के देखाएको छ भने सबैभन्दा बलियो बुल मार्केट सुरु हुनुअघि बजार प्रायः यस्तै देखिन्छ कम चर्चा, धेरै शंका, सीमित विश्वास र विस्तारै सुधार हुँदै गएको आधार । अधिकांश लगानीकर्ताले बुल मार्केट सुरु भइसके पछि मात्र त्यसलाई चिन्न सक्छन । अवसर भने प्रायः त्यसभन्दा अगाडि निर्माण भइरहेको हुन्छ ।
दीर्घकालीन रूपमा हेर्दा अहिले बजारका धेरै आधारहरू सकारात्मक दिशामा छन । तरलता पर्याप्त छ, ब्याजदर अनुकूल छ, बैंकहरूको कर्जा दिने क्षमता बलियो छ, अर्थतन्त्र विस्तारै चलायमान हुँदैछ, नियामकीय सुधार अघि बढिरहेका छन, नयाँ उपकरण आउने तयारीमा छन र धेरै राम्रा कम्पनीहरूको मूल्य अझै पनि विगतको उच्च मूल्यको तुलनामा आकर्षक देखिन्छ । यदि यी आधारहरू निरन्तर बलिया बन्दै गए, नीतिगत सुधारहरू प्रभावकारी रूपमा लागू भए र लगानीकर्ताको विश्वास अझ मजबुत बन्यो भने नेपाली पूँजी बजारले आगामी वर्षहरूमा नयाँ उचाइ खोज्ने सम्भावना अस्वाभाविक होइन ।
शेयर बजारमा भविष्य कसैले निश्चित रूपमा भन्न सक्दैन । तर इतिहास, अर्थतन्त्र, तरालता, ब्याजदर, नीति सुधार, कम्पनीहरूको अवस्था र बजारको चक्रलाई एकसाथ विश्लेषण गर्दा एउटा निष्कर्ष भने स्पष्ट देखिन्छ आज बजार जहाँ छ, त्यो केवल अन्तिम गन्तव्य होइन, सम्भवतः अर्को यात्राको तयारी पनि हुन सक्छ । त्यसैले दैनिक को हल्ला, डर र अफवाह भन्दा माथि उठेर आधारहरू बुझ्न सक्ने लगानीकर्ताले नै बजारको वास्तविक अवसर चिन्न सक्छ । किनकि अन्ततः बजारलाई चलाउने सबैभन्दा ठूलो शक्ति डर होइन, विश्वास हो र विश्वास बलियो हुन थालेपछि बजारलाई लामो समय रोकिराख्न सजिलो हुँदैन । (भट्टराई शेयर विश्लेषक तथा लगानीकर्ता हुन्)
