विपद् कुन बेला आउँदा थाहा हुँदैन । विपद्का घटना हुनबाट रोक्न नसकिएला । तर, विपद् विरुद्धको पूर्व तयारीले क्षति न्यूनीकरण मात्रै हुँदैन तत्कालै प्रतिकार्य सुरु गर्न सकिन्छ र अवस्था सामान्य छिटो बनाउन सकिन्छ ।
बुधबार विहान रसुवा स्थित भोटेकोशी नदीमा आएको बाढीको कल्पना कसैले गरेको थिएनन् । त्यसबाट यति ठूलो क्षति भयो कि जनधनको क्षति आँकलन अहिले गर्न सकिने अवस्था नै छैन । सरकारले विपद् विरुद्ध सबै संयन्त्र प्रयोग गरिरहेको छ ।
आपतकालीन कार्य सञ्चालन केन्द्र बाँकेका फोकल पर्सन रूपन ज्ञवालीले रसुवा घटना अति पीडादायी भएको बताए । त्यसबाट सिकेर विपद् तयारीका थप कार्यहरू गर्न सरोकारवाला निकायले थप प्रतिकार्य र पूर्व तयारीका योजना बनाउन आवश्यक रहेको बताए । ‘विपद् विभिन्न कारणले आउन सक्छ, पछिल्ला समय जलवायु परिवर्तन पनि कारण भएको अनुमान लगाइँदै आएको छ’, उनले भने, ‘बाढीका सम्बन्धमा पूर्व सूचना प्रणाली प्रभावकारी हुँदा जनधनको ठूलो क्षति कम गर्न सकिन्छ ।’
बाँकेमा पनि बाढीबाट हुने क्षति न्यूनीकरणका लागि बर्षाको पूर्व सूचना प्रणाली आवश्यक रहेको आपतकालीन कार्य सञ्चालन केन्द्र बाँकेका फोकल पर्सन रूपन ज्ञवाली बताउँछन् । ‘बाँकेको चुरे क्षेत्रमा बर्षा मापन यन्त्रहरू थप गर्न आवश्यक छ, नदी तटीय क्षेत्रमा बाढी पूर्व सूचना प्रणाली थप गर्नुका साथै नदी तटीय क्षेत्रका जोखिमपूर्ण बस्ती सुरक्षित गर्न ध्यान दिन आवश्यक देखिन्छ’, उनले भने ।
बाँके बाढी, आगलागी, शितलहरी, हावाहुरी, लू र महामारीजस्ता विपद्बाट बढी प्रभावित भइरहेको जिल्ला हो । खडेरी, फौजी किराको प्रकोप, डुबान, सडक दुर्घटना जस्ता घटनाको मारमा पनि जिल्ला परिरहने गरेको छ । त्यस्तैले बाँकेमा प्रत्येक बर्ष जिल्ला तथा स्थानीय तहले मनसून पूर्व तयारी तथा प्रतिकार्य योजना बनाउँदै आएका छन् । जसले गर्दा पहाडि जिल्लामा भएका विपद्का घटनामा समेत बाँकेले विभिन्न खालको सहयोगी भूमिका खेल्दै आएको छ ।
बाँकेमा यस बर्ष मनसूनजन्य विपद्बाट ८ हजार ५ सय घरपरिवारका ३५ हजार व्यक्तिहरू प्रत्यक्ष प्रभावित हुन सक्ने पूर्वानुमान गरिएको छ । बाँकेमा राप्ती, डुडुवा र मानखोला यस जिल्लाका प्रमुख नदीको रूपमा रहेका छन् । यिनै नदी तथा खोलामा आउने बाढीका कारण नदि तटिय क्षेत्रमा बसोवास गर्ने समुदायहरूले प्रत्येक बर्ष बाढीको जोखिमको सामना गर्नुपर्दछ । वर्षातको समयमा खास गरी बाढी, डुबान, महामारी जस्ता प्रकोपहरू यस जिल्लामा पटक–पटक दोहोरिने गरेको छ । बाँकेको मुख्य प्रकोप बाढी तथा डुवान नै भएकोले यो मनसुन पूर्वतयारी तथा प्रतिकार्य योजना बाढी केन्द्रित रहेको छ । जिल्ला आपतकालीन कार्य सञ्चालन केन्द्रका फोकल पर्सन ज्ञवालीले मनसुन पूर्व तयारी तथा प्रतिकार्य योजना २०८३ कार्यान्वयनमा रहेको बताए । उनले बाँकेका आठ वटै स्थानीय तहले विपद् जोखिम न्यूनीकरणका लागि नीतिगत व्यवस्था गरेको जानकारी दिए ।
बाँकेमा विपद् पूर्वतयारीका लागि आवश्यक सामाग्री भण्डारण समेत गरेर राखिएको छ । उद्दारका लागि आठ स्थानीय तहमा १९ हेलिप्याड, १२ रबरबोट सहित आवश्यक जनशक्ति छन् । बाढी, भुकम्पका घटनाको कृत्रिम अभ्यास गरी पूर्वतयारी पनि जिल्लामा हुँदै आएको छ ।
मनसुन पूर्व तयारी तथा प्रतिकार्य योजना पुस्तकमा बाँकेका आठ वटै स्थानीय तहले कोष स्थापना गरी त्यसमा रकम समेत राखेका छन् । ‘स्थानीय तह पनि आउने विपद्जन्य घटनाको पूर्व तयारीमा रहेको उनीहरूले गरेको नीतिगत व्यवस्थाले देखाउँछ’, जिल्ला आपतकालीन कार्यसञ्चालन केन्द्रका फोकल पर्सन रूपन ज्ञवालीले बताए ।
जिल्ला विपद् व्यवस्थापन समितिले तयार गरेको मनसून पूर्व तयारी तथा प्रतिकार्य योजनाका अनुसार, नेपालगन्ज उपमहानगरपालिकाको विपद् कोषमा १ करोड २८ लाख रूपैयाँ, कोहलपुर नगरपालिकाको कोषमा १३ लाख ८२ हजार, बैजनाथ गाउँपालिकाको कोषमा ८१ लाख १० हजार, जानकी गाउँपालिकाको कोषमा १२ लाख ५८ हजार, डुडुवा गाउँपालिकाको कोषमा १० लाख, राप्तीसोनारी गाउँपालिकाको कोषमा २ लाख ७३ हजार, नरैनापुर गाउँपालिकाको कोषमा ५ लाख रूपैयाँ रहेको थियो । जुन रकम विपद्का बेला खर्च गर्ने र सम्बन्धित पालिकाले थप गर्दै आएका छन् ।
जिल्ला बिपद व्यवस्थापन समितिका अनुसार, जिल्लाको राप्तीनदी सेरोफेरोका क्षेत्रहरू राप्तीसोनारी, डुडुवा र नरैनापुर गाउँपालिका क्षेत्रमा बाढीको समयमा समयमै पुग्न कठिनाई हुने, जनचेतनाको कमी रहनु, खोज तथा उद्दार कार्यमा प्रयोग हुने उपकरण तथा सामाग्रीको अप्रयाप्तता, कच्ची सडक÷बाटाहरूमा बाढीका कारण कटान हुने खतरा, भित्री गल्ली तथा बाटोको कारण बारूण यन्त्र, एम्बुलेन्स आदी सवै क्षेत्रमा पुग्न नसक्नुलाई चुनौतिका रूपमा लिएको छ ।
