कहिलेकाहीँ कुनै व्यक्तिको मृत्यु एउटा मानिसको मृत्यु मात्र हुँदैन; एउटा युगको आवाज मौन हुन्छ, एउटा विचारको यात्रा रोकिएजस्तो हुन्छ र साहित्यको आकाशमा एउटा परिचित तारा अचानक ओझेल पर्छ। साहित्यकार राजेन्द्र विमलको निधनको खबरले यस्तै अनुभूति गराएको छ। उहाँको भौतिक अवसानले नेपाली तथा मैथिली साहित्यको संसारमा एउटा गहिरो रिक्तता सिर्जना भएको छ। उहाँ अब हामीबीच शरीर लिएर उपस्थित हुनुहुन्न, तर उहाँले शब्दमा छोडेका पदचापहरू, सिर्जनामा रोपेका विचारहरू र साहित्यिक यात्रामा बनाएका सम्बन्धहरू लामो समयसम्म जीवित रहनेछन्।राजेन्द्र विमल केवल एउटा भाषाका साहित्यकार हुनुहुन्नथ्यो। उहाँ नेपाली र मैथिली दुवै भाषाका साहित्यिक चेतनाबीच सेतु हुनुहुन्थ्यो। भाषा फरक भए पनि मानवीय संवेदना एउटै हुन्छ भन्ने विश्वास उहाँका सिर्जना र साहित्यिक कर्ममा देखिन्थ्यो। मैथिलीको माटो, संस्कृति, लोकजीवन र सामाजिक अनुभूतिलाई आत्मसात् गर्दै नेपाली साहित्यिक परिवेशसँग संवाद गराउनु उहाँको विशिष्ट योगदान थियो।
साहित्यकारको वास्तविक जीवन उसको प्रकाशित कृतिभन्दा पनि ठूलो हुन्छ। कृतिले उसको प्रतिभा देखाउँछ, तर उसको व्यवहारले उसको व्यक्तित्वको गहिराइ देखाउँछ। राजेन्द्र विमलको स्मृति सम्झिँदा उहाँको साहित्यिक योगदानसँगै उहाँको आत्मीयता, सरलता र साहित्यप्रतिको समर्पण पनि सम्झनामा आउँछ। साहित्य उहाँका लागि केवल लेख्ने कर्म थिएन; त्यो जीवनलाई बुझ्ने, समाजलाई हेर्ने र मानिसलाई मानिससँग जोड्ने माध्यम थियो।
मैथिली साहित्यको समृद्ध परम्परा आफ्नै इतिहास, संस्कृति र लोकचेतनाले बनेको छ। त्यस परम्परामा आधुनिक चेतना थप्दै साहित्यलाई समयसँग संवाद गराउने काममा राजेन्द्र विमलजस्ता स्रष्टाहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण रह्यो। उहाँले भाषा केवल अभिव्यक्तिको माध्यम होइन, एउटा समुदायको स्मृति र पहिचान पनि हो भन्ने कुरालाई आत्मसात् गर्नुभयो। त्यसैले उहाँको साहित्यमा माटोको गन्ध भेटिन्छ, लोकजीवनको स्पन्दन सुनिन्छ र बदलिँदो समयको बेचैनी पनि अनुभूत हुन्छ।नेपाली साहित्यसँग उहाँको सम्बन्ध पनि त्यत्तिकै अर्थपूर्ण थियो। नेपाली साहित्यको व्यापक फाँटमा मैथिली चेतनालाई जोड्ने र भाषिक विविधतालाई साहित्यिक शक्तिका रूपमा स्वीकार गर्ने दृष्टि उहाँमा थियो।
नेपाल अनेक भाषा, संस्कृति र परम्पराको साझा घर हो। राजेन्द्र विमलको साहित्यिक कर्मले यही बहुलतालाई सम्मान गर्ने संस्कार बोकेको देखिन्छ।उहाँको निधनले एउटा प्रश्न पनि छोडेको छ—साहित्यकारको मृत्यु हुन्छ त?शरीरको मृत्यु हुन्छ। आवाज केही समयका लागि मौन हुन्छ। हातबाट कलम छुट्छ। तर शब्दको मृत्यु हुँदैन। एउटा स्रष्टाले लेखेको वाक्य कुनै पाठकको मनमा पुगिसकेको छ भने त्यो वाक्य उसको निजी जीवनभन्दा बाहिर निस्किसकेको हुन्छ। त्यसपछि त्यो शब्द पाठकको स्मृतिमा बाँच्न थाल्छ। राजेन्द्र विमलको साहित्यिक जीवन पनि अब यही अमर यात्रातर्फ अघि बढेको छ।मृत्यु जीवनको अन्तिम सत्य हो। तर सर्जकका लागि मृत्यु अन्त्य मात्र होइन, अर्को प्रकारको उपस्थितिको सुरुवात पनि हो। अब राजेन्द्र विमललाई हामी उहाँको कृतिमा खोज्नेछौँ, उहाँका विचारमा भेट्नेछौँ, उहाँसँग साहित्यबारे भएका संवादहरू सम्झनेछौँ र उहाँले छोडेका साहित्यिक पदचिह्न पछ्याउनेछौँ। उहाँका पुस्तकका पानाहरू पल्टाउँदा कतै न कतै उहाँको आवाज सुनिएझैँ हुनेछ—मानौँ उहाँ भन्नुहुन्छ, “शब्दलाई मर्न नदेऊ।”साहित्यकारहरू समाजका मौन इतिहासकार पनि हुन्। उनीहरूले समयका घटना मात्र लेख्दैनन्; समयको मनोविज्ञान लेख्छन्। राजेन्द्र विमलले बाँचेको समय सामाजिक, सांस्कृतिक र भाषिक परिवर्तनको समय थियो। त्यस परिवर्तनलाई उहाँले आफ्नै संवेदनशील दृष्टिले हेर्नुभयो। त्यसैले उहाँको साहित्यलाई केवल साहित्यिक कृतिका रूपमा मात्र होइन, एउटा समयको सांस्कृतिक दस्तावेजका रूपमा पनि सम्झनुपर्नेछ।
आज उहाँलाई सम्झँदा मनमा एउटा खाली कुर्सी देखिन्छ। साहित्यिक जमघटमा त्यो कुर्सी खाली हुनेछ। कुनै गोष्ठीमा उहाँको आवाज सुनिने छैन। कुनै बहसमा उहाँको तर्क आउँदैन। कुनै नयाँ कृतिबारे उहाँसँग जिज्ञासा राख्न पाइने छैन। तर त्यो खाली कुर्सीले नै उहाँको उपस्थिति सम्झाइरहनेछ। कहिलेकाहीँ अनुपस्थित मानिसको उपस्थिति झन् गहिरो हुन्छ।राजेन्द्र विमलको निधनप्रति शोक व्यक्त गर्नु केवल एउटा साहित्यकारप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्नु होइन; नेपाली र मैथिली साहित्यबीचको आत्मीय सम्बन्धलाई सम्झनु पनि हो। उहाँले भाषाको सीमाभन्दा माथि उठेर साहित्यको साझा मानवीय संसार निर्माण गर्न खोज्नुभयो। उहाँको साहित्यिक यात्राले हामीलाई सिकाएको कुरा यही हो—भाषा फरक हुन सक्छ, भूगोल फरक हुन सक्छ, संस्कार फरक हुन सक्छन्, तर मानिसको दुःख, प्रेम, सपना र संवेदना अन्ततः एउटै हुन्छ।आज उहाँप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्दै मन भारी भएको छ। मृत्युको खबर स्वीकार गर्न मन मान्दैन। लाग्छ, कतैबाट उहाँको परिचित आवाज आउनेछ र साहित्यका कुरा सुरु हुनेछन्। तर समयले सत्य स्वीकार्न बाध्य बनाउँछ। जीवनको नदी एक दिन सबैलाई लिएर जान्छ। कसैको यात्रा छोटो हुन्छ, कसैको लामो। तर नदीले किनारमा छोडेको छाप भने बाँकी रहन्छ। राजेन्द्र विमल पनि साहित्यको किनारमा यस्तै एउटा गहिरो छाप छोडेर विदा हुनुभएको छ।उहाँको जीवन एउटा दीप थियो। त्यो दीपले आफूमात्र उज्यालो पारेन, वरिपरिका साहित्यिक बाटाहरू पनि देखायो। आज त्यो दीप भौतिक रूपमा निभेको छ, तर त्यसको उज्यालो स्मृतिमा बाँकी छ।
साहित्यका नयाँ पुस्ताले उहाँका सिर्जना पढ्दा त्यो उज्यालो फेरि बल्नेछ।राजेन्द्र विमलप्रति मेरो श्रद्धाञ्जली शब्दमा मात्र सीमित रहन सक्दैन। उहाँले नेपाली र मैथिली साहित्यलाई दिएको योगदानप्रति सम्मान प्रकट गर्ने सबैभन्दा राम्रो बाटो उहाँका कृतिको पुनर्पाठ हो, उहाँको साहित्यिक चेतनालाई सम्झनु हो र भाषिक-सांस्कृतिक सहअस्तित्वको उहाँको यात्रालाई अघि बढाउनु हो।प्रिय साहित्यकार राजेन्द्र विमल,तपाईं अब हाम्रो आँखाअघि हुनुहुन्न।तर शब्दका पानामा हुनुहुन्छ।स्मृतिका गल्लीमा हुनुहुन्छ।मैथिलीको माटोमा हुनुहुन्छ।
नेपाली साहित्यको यात्रामा हुनुहुन्छ्।र सबैभन्दा ठूलो कुरा—पाठकको हृदयमा हुनुहुन्छ।मृत्युले तपाईंको शरीर लिएर गयो,तर तपाईंको शब्द लिन सकेन।त्यसैले आज आँखामा आँसु लिएर पनि हामी भन्न सक्छौँ—तपाईं जानुभएको छैन,तपाईं शब्द भएर बाँची रहनुभएको छ।भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली।— सनत रेग्मी
